Τεύχος 5 - Μάρτιος 2008

Τ. 5 Ερως δι' αλληλογραφίας

ΕΡΩΣ ΔΙ' ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑΣ
Γιώργος Ρούβαλης


ΣΤΗ ΓΕΙΤΟΝΙΑ ΜΑΣ, τότε είμαστε όλοι πολύ αγαπημένοι. Εγώ πήγαινα ακόμα στο Γυμνάσιο, στην ογδόη. Ο πατέρας μου δούλευε σε μια οικοδομή που είχε πάρει εργολαβία στο Άργος και κάθε Σάββατο ερχόταν με το τρένο. Πήγαινα με τον αδελφό μου κι ένα καρότσι στο Σταθμό να τον υποδε­χτούμε και να κουβαλήσουμε ένα σωρό λαχανικά, φρούτα και ό,τι άλλο είχε αγοράσει στο παζάρι. Μας έφερνε και κάτι καραμέλλες Αστακού, που ήταν γεμιστές με σοκολάτα ή πραλίνα μέσα, απέξω με άσπρη σκληρή καραμέλλα. Έπιανε δυο τρεις από το πακέτο και μου τις έδινε και τις έτρωγα στο δρόμο, μέχρι να φτάσουμε με το καρότσι στον Ψαρομαχαλά. Μετά, γινόταν κανονικά η διανομή στις καραμέλλες, αλλά ο άθλιος ο αδελφός μου υπολόγιζε κι αυτές που είχα φάει στο δρόμο!
Η καλύτερή μου φίλη στη γειτονιά ήταν η Ηρώ η Σταυροπούλου. Έμενε ένα δρόμο πιο κάτω, στην 30ης Νοεμβρίου, που είναι η μέρα που ο Σταϊκόπουλος κατέλαβε το Παλαμήδι. Το 1822, παραμονή του Αγίου Ανδρέα. Η Ηρώ έμενε σ' ένα μεγάλο βενετσιάνικο πέτρινο σπίτι με τον πατέρα της, άλλη μια μικρή αδελφή, τη Βίκυ και δυο μεγάλα αδέλφια. Ήταν μεγαλύτερή μου, γύρω στα 22, τότε. Η μητέρα της είχε πεθάνει κι η Ηρώ σταμάτησε το σχολείο, όπου ήταν πολύ καλή στα φιλολογικά και έμεινε στο σπίτι να περιποιηθεί τον πατέρα και τ' αδέλφια της. Ο πατέρας της ήταν στο Τελωνείο κι ένας αδελφός υπάλληλος στη Νομαρχία. Η μικρή της αδελφή στο σχολείο. Η Ηρώ ήταν ψηλή, αδύνατη, με μαύρα ίσια μαλλιά, χαμογελαστή. Δεν μπορούμε όμως να την πούμε πολύ ωραία. Για μένα πάντως ήταν η κα­λύτερή μου φίλη, που της έλεγα όλα τα μυστικά μου κι αυτή τα ίδια.
Τότε το Ναύπλιο ήταν μια μικρή πόλη, πολύ κουτσομπολίστικη. Όλοι σε παρακολουθούσαν τι έκανες, με ποιόν μίλαγες, που πήγαινες. Πώς να γνωρίσεις κάποιον έτσι; Και τ' αδέλφια ήταν αυστηρά τότε με τα κορίτσια, από κοντά τα είχαν στη βόλτα, στην παραλία το καλοκαίρι, το χειμώνα στο Με­γάλο Δρόμο, να μην φλερτάρουν και σχολιάζει την οικογένεια ο κόσμος. Τι μας έμενε λοιπόν; Οι βόλ­τες στο « νυφοπάζαρο », κανένα ζαχαροπλαστείο, καμιά ονομαστική εορτή, κανένα πανηγύρι. Το σχο­λείο αυστηρότατο, απαγόρευση κυκλοφορίας μετά τις 8 το βράδυ, σινεμά απαγορευόταν παρά μόνο σε ειδικά έργα, υπήρχε η χορωδία και σπάνια κανένα πάρτι.
Νομίζω ότι όλα αυτά που θα σας πω έγιναν το 1958. Για να γνωρίσει άλλους ανθρώπους, η Ηρώ έγραφε στο Θησαυρό, που διαβάζαμε όλες μας κάθε βδομάδα. Το περιοδικό είχε διηγήματα, γελοιο­γραφίες, νουβέλλες σε συνέχειες, ιατρικές και αισθηματικές συμβουλές. Είχε και μια στήλη με διευ­θύνσεις για αλληλογραφία. Άρχισε λοιπόν να γράφει σ' ένα νέο γεωπόνο από τη Θεσσαλονίκη. Ένα χρόνο κράτησε η αλληλογραφία τους. Μου έδειχνε τα γράμματά του και μαζί σχεδιάζαμε τις απαντή­σεις της. Αυτός της είχε στείλει μια φωτογραφία του, αυτή όχι. Τελικά αποδείχθηκε ότι η φωτογραφία που της έστειλε δεν ήταν δική του, αλλά ενός άλλου. Ύστερα από ένα χρόνο, λοιπόν, ο Θεσσαλονικιός ήρθε στο Ναύπλιο, μόνο και μόνο για να τη γνωρίσει. Είχαν δώσει ραντεβού στα σκαλιά του Παλαμη­διού, εκεί που ξεκινούν δηλαδή, κοντά στην Πυροσβεστική και στον πλάτανο με τη βρύση. Φυσικά η Ηρώ δεν μπορούσε να πάει μόνη της και τη συνόδευσα εγώ.
Παίρνουμε λοιπόν τον Περιφερειακό από τα Πέντε Αδέλφια, το οχυρό με τα κανόνια, γύρω γύρω το βράχο της Ακροναυπλίας δίπλα στη θάλασσα, που είναι ο πιο ρομαντικός και όμορφος περίπατος στο Ναύπλιο. Έχει κι άλλους, αλλά αυτή η βόλτα είναι πανέμορφη, με τα βουνά της Αρκαδίας καταπράσι­να και μωβ απέναντι, τη θάλασσα να στραφταλίζει κάτω, και τον πανύψηλο βράχο, γεμάτο φραγκοσυ­κιές αριστερά σου. Φτάνουμε στην πλαζ της Αρβανιτιάς, ήταν Οκτώβριος μήνας και κόβουμε ένα μπουκετάκι από γαζίες που μοσχοβολάγανε. Ύστερα κατηφορίσαμε το δρόμο, να φτάσουμε στα ριζά του Παλαμηδιού όπου αρχίζουν τα 999 σκαλιά που οδηγούν στο κάστρο. Εμείς λέμε ότι το χιλιοστό τόσπασε κάποτε ο Κολοκοτρώνης καβάλα στ' άλογό του, μια μέρα που ανέβαινε να πάει πάνω στο κάστρο. Έχει εκεί στον πλάτανο ένα μαγαζί, του Κερασόπουλου, που φτιάχνει κιούπια, κανάτια και πήλινα. Βρισκόντουσαν δυο τρεις άνθρωποι εκεί, ένας με την πλάτη γυρισμένη στην Αρβανιτιά και το ενετικό τείχος απ' όπου κατεβαίναμε εμείς. Περάσαμε, κοντοσταθήκαμε, περιμέναμε να μας μιλήσει κανένας τους αλλά τίποτα, κανένας δεν μας μίλησε κι έτσι χωρίσαμε.
Η Ηρώ πήγε σπίτι της κι εγώ στη Γαλλική Ακαδημία που είχα μάθημα. Τότε στεγαζόταν στην Πλατεία Τριών Ναυάρχων, στο ισόγειο του Πρώτου Γυμνασίου. Προτού προλάβω να μπω στα γαλλικά, έρχεται στην πόρτα ένας από κείνους που είχαμε δει νωρίτερα και μου μιλάει με τ' όνομά μου. “Εσύ είσαι η Αθηνά;”. Μου είπε ότι με γνώριζε γιατί η Ηρώ του είχε πει ότι θα 'ρχόταν με τη φίλη της την Αθηνά. Πώς ήταν; Κατ' αρχήν δεν έμοιαζε με τον άνθρωπο στη φωτογραφία, ούτε για γεωπόνος έμοιαζε. Μετρίου αναστήματος, μελαχρινός, δεν φαινόταν μορφωμένος. Μου είπε ότι αυτός ήταν ο Ανδρέας που αλληλογραφούσε με την Ηρώ, αλλά δεν του άρεσε τώρα που την είδε, ότι του άρεσα εγώ κι αν θα ήθελα να γνωριστούμε καλύτερα. Μου ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι. Είν' αλήθεια ότι εγώ ήμουν πιο νόστιμη απ' τη φίλη μου, με σχιστή ματιά και πιο νέα, αλλά αγανάκτησα με τη συμπεριφορά του.
“Άντε χάσου βρε γελοίε”, του λέω, κι άλλα υποτιμητικά, που ένα χρόνο τώρα κορόϊδευε τη φίλη μου, γιατί η Ηρώ επειδή δεν δούλευε δεν είχε χρήματα κι έπρεπε να ζητιανεύει και το γραμματόσημο ακόμα να του γράφει, αυτού του βλάκα. Σηκώθηκε κι έφυγε σαν βρεγμένη γάτα, με την ουρά στα σκέλια. Ποτέ δεν της είπα της Ηρώς τι ακριβώς συνέβη όταν χωρίσαμε. Το κράτησα μέσα μου, τάφος. Μόνο σήμερα, που έχουν περάσει σαράντα τόσα χρόνια από τότε, το διηγούμαι.
Ο “Ανδρέας” (δεν ξέρουμε καν αν στ' αλήθεια τον έλεγαν έτσι) δεν της ξανάγραψε, ούτε κι εγώ επέτρεψα της Ηρώς να του ξαναγράψει, αλλά αυτή ήταν η πρώτη φορά που αγάπησε, έστω και δι' αλληλογραφίας και λυπήθηκε πολύ για όλα τούτα.
Μήνες έκλαιγε και την παρηγορούσα ότι δεν άξιζε ούτε μισό δάκρυ της εκείνος ο βλάκας, ο ψεύτης, ο κάλπης. Όταν φεύγαμε από τα σκαλιά μου είπε “αν ήμουν τυχερή, θα είχα και τη μάνα μου”, ότι δηλαδή η ατυχία την κυνήγαγε μόνιμα από τότε. Εγώ την καθησύχαζα, ότι θα έβρισκε άλλον έρωτα, καλύτερο και, στο κάτω κάτω, κι αμοιβαίο, γιατί εκείνο ήταν μια ψευτιά, μια χίμαιρα. Την αγαπούσα υπερβολικά και τη λυπόμουνα γιατί ήταν ορφανή. Πριν πεθάνει η μάνα της, ήταν χαϊδεμένη και δεν ήξερε να κάνει δουλειές, ούτε να μαγειρέψει. Εγώ πήγαινα και τις έκανα και της μάθαινα τη μαγειρική, γιατί ήμουνα τσούγδω, όπως μ' έλεγε η μάνα μου, δεν έκανα πίσω πουθενά κι ήμουν μέσα σ' όλα. Η Ηρώ θεώρησε ότι δεν του άρεσε γι' αυτό δεν της μίλησε.
Μετά η φίλη μου άργησε πολύ να παντρευτεί. Όλη η οικογένεια μεταφέρθηκε στην Αθήνα, όπου τ' αδέλφια της της αγόρασαν ένα διαμέρισμα. Τελικά παντρεύτηκε με προξενιό στα σαράντα της, έναν που ουδέποτε αγάπησε, κι όπως ήταν μεγάλη, δεν έκανε παιδιά.
Ποτέ μου δεν της είπα τι έγινε μ' εκείνον το σαχλό, που ήταν, παρ' όλα αυτά, ο μεγάλος της έρωτας. Ένας έρωτας όμως του Θησαυρού, άνθρακες, που δεν άξιζε.

Τ. 5 Τα καθήκοντα του σχολείου...

“Τα καθήκοντα του σχολείου σε περιβάλλον νέας τεχνολογίας”

Σταύρος Φασέας

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Οι αλλαγές που βλέπουμε γύρω μας και η απόκριση γονέων και μαθητών σ’ αυτές με ώθησαν σ’ αυτήν την παρουσίαση.

Θέλω να μοιραστώ μαζί σας τον προβληματισμό μου και να σας δώσω αντίστοιχα ερεθίσματα, που ίσως ωθήσουν πιο πέρα τον προβληματισμό που σίγουρα έχετε. Η ιδέα της ομιλίας ενισχύθηκε από μια ανάλογη ομιλία που είχα την τύχη ν’ ακούσω στην Αθήνα πριν μερικούς μήνες.

Σίγουρα δεν κομίζω γλαύκα εις Αθήνας όταν λέω ότι κάτι δεν πάει καλά με το σχολείο. Με τη λογική ότι, όσα λεφτά κι αν ξοδέψω, όσο καλούς δασκάλους κι αν προσλάβω, πάλι το πρόβλημα δεν διορθώνεται. Πολλοί έχουν προσπαθήσει να δώσουν απαντήσεις, ο καθένας από τη δική του σκοπιά και σύμφωνα βέβαια με τις καταβολές του. Όμως, είναι φανερό ότι και οι απαντήσεις αυτές γρήγορα καταλήγουν σε ένα «ράβε ξήλωνε» χωρίς αποτέλεσμα.

Για να λύσω το πρόβλημα προσπάθησα να το βάλω σε κάποια επιστημονική βάση. Ας βάλουμε κάποιες αρχές, κάτι σαν αξιώματα, για να διατυπώσουμε κατ’ αρχήν το πρόβλημα, και μετά βλέπουμε.

Οι αρχές αυτές ας είναι:

(α) Το σχολείο λειτουργεί μέσα στην κοινωνία και επηρεάζεται απ’ αυτήν.

Έτσι οι κοινωνικές αλλαγές επιδρούν στη σχολική διαδικασία.

(β) Το σχολείο, τουλάχιστον μέχρι τώρα, αναπαρήγαγε το κοινωνικό γίγνεσθαι.

Αυτό σημαίνει ότι το σχολείο λειτουργεί στα πλαίσια του συγκεκριμένου κοινωνικού συστήματος και μάλιστα το σχολείο δεν είναι απολιτικό αλλά λειτουργεί στα πλαίσια της κυρίαρχης ιδεολογίας.

(γ) Το σχολείο, είτε ως διαδικασία μύησης είτε όχι, προετοιμάζει το παιδί για τη ζωή του ως ενήλικα.

Το σχολείο λοιπόν δεν είναι απλά χώρος μάθησης αλλά και χώρος προετοιμασίας για τη ζωή και σε πολλές περιπτώσεις η σχολική διαδικασία καθορίζει και την κατοπινή επαγγελματική ζωή.

Αν θεωρήσω τις αρχές αυτές αληθινές, και για την ώρα μπορώ να τις θεωρήσω για να στηρίξω τη σκέψη μου, πρέπει να στραφώ στην κοινωνική εξέλιξη και στο πώς αυτή επηρεάζει ή θα έπρεπε να επηρεάζει τη σχολική διαδικασία.

Επειδή υπήρξαν επιτυχημένες σχολικές συνταγές στο παρελθόν που μάλιστα σε μεγάλο βαθμό θεωρήθηκαν διαχρονικές – και συχνά στηρίζονται σ’ αυτές οι μέχρι τώρα προτάσεις – θέλω να δω τι συμβαίνει και δεν είναι πια εφαρμόσιμες – όπως πιστεύω – αυτές οι συνταγές.

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Θα μελετήσω τις αλλαγές στο κοινωνικό γίγνεσθαι.

Η κοινωνία σήμερα είναι υποχρεωμένη να εξελίσσεται πιο γρήγορα απ’ ό,τι στο παρελθόν. Ας δούμε τέτοια σημάδια. Συμβαίνει για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας ότι:

Οι αλλαγές γίνονται αντιληπτές στη διάρκεια της ζωής ενός ανθρώπου. Για παράδειγμα στα τέλη του 19^ου και στις αρχές του 20^ου αιώνα έγινε κατορθωτή η δυνατότητα αποθήκευσης και αναπαραγωγής ήχου και εικόνας. Η τεχνολογία εκείνη διατηρήθηκε με μικρές παραλλαγές για 80 περίπου χρόνια. Στα τελευταία 20 χρόνια η τεχνολογία αποθήκευσης ήχου και εικόνας έχει αλλάξει 4 με 5 φορές και εξελίσσεται χωρίς ορατό τέλος.

Η πρόσβαση στην πληροφορία είναι πολύ εύκολη. Ο τρόπος αποθήκευσης και μετάδοσης της πληροφορίας πέρασε τρία στάδια. (α) την εφεύρεση της γραφής περίπου στα 2000π.Χ. (δεν μας ενδιαφέρει η ακρίβεια στην εποχή) (β) η εφεύρεση της τυπογραφίας γύρω στα 1500μ.Χ. και (γ) το διαδίκτυο στο γύρισμα μεταξύ του 20^ου και του 21^ου αιώνα. Οι δυνατότητες των τριών γεγονότων δεν μπορούν να συγκριθούν ποσοτικά, καθώς οι δυνατότητές τους έχουν τεράστιες ποιοτικές διαφορές. Στην ουσία η γραφή δημιούργησε τον πολιτισμό ( και κατ’ επέκταση τον ελληνικό πολιτισμό), η τυπογραφία συνέβαλε στη δημιουργία του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού, και το διαδίκτυο δεν γνωρίζουμε ακόμη ποια ποιοτική διαφορά θα δημιουργήσει. Ίσως δημιουργήσει κάποιον παγκόσμιο πολιτισμό.

Στη δεκαετία του 70 μια επιστημονική εργασία για να φτάσει στην επιστημονική κοινότητα χρειαζόταν το λιγότερο ένα χρόνο. Σήμερα φτάνει σε πραγματικό χρόνο. Ακόμα και η έκφραση «πραγματικός χρόνος» είναι αποτέλεσμα της εξέλιξης. Ένα γεγονός πολεμικό, αθλητικό, κοινωνικό φτάνει σε πραγματικό χρόνο στο σπίτι μας. Οι άνθρωποι είναι ενήμεροι για το τι γίνεται γύρω τους και έχουν πολύ περισσότερες γνώσεις. Οι άνθρωποι όμως δεν έχουν την αναγκαία γνωστική υποδομή, ούτε το χρόνο, για να αφομοιώσουν όλον αυτό τον πλούτο της πληροφορίας.

Υποβαθμίζεται η αξία της πείρας. Μέχρι να αποκτηθεί, καταργείται η αντίστοιχη τεχνολογία. Άμεσο αποτέλεσμα, ότι εργαζόμενοι κάποιας ηλικίας δεν βρίσκουν εύκολα δουλειά αν απολυθούν ή αν ο τομέας εργασίας τους αλλάξει τεχνολογία. Ακόμη υπάρχει η κοινωνική πίεση για συνεχή επανεκπαίδευση των εργαζομένων.

Στο παρελθόν πολλές γενιές μπορούσαν με την ίδια τεχνογνωσία να διαδέχονται η μιά την άλλη. Σήμερα στη διάρκεια των 35 --- 40 χρόνων της παραγωγικής ηλικίας ενός εργαζόμενου είναι ανάγκη να αλλάξει κανείς εργασία ή τεχνολογία μέσα στην ίδια εργασία. Διαφορετικά βρίσκεται εκτός αγοράς. Η κοινωνία δεν προλαβαίνει να προσαρμοστεί στην τεχνολογική ανάπτυξη. Το εποικοδόμημα βρίσκεται ήδη μία ή δύο γενιές πίσω, και είναι η πρώτη φορά που η εξέλιξη του εποικοδομήματος είναι παρατηρήσιμη.

Η απόσβεση της εξέλιξης πρέπει να γίνει πολύ γρήγορα. Όταν δηλαδή μια επιχείρηση ή ένας οργανισμός επενδύει σε μια τεχνολογία πρέπει να αποσβεσθεί γρήγορα για να μπορεί να αντικατασταθεί. Για παράδειγμα υπάρχουν επιφυλάξεις για το ότι οι Κινέζοι βιάστηκαν να ολοκληρώσουν τις εγκαταστάσεις της Ολυμπιάδας, διότι είναι πιθανό να είναι ξεπερασμένες όταν το 2008 γίνουν οι αγώνες.

Το σύστημα παραγωγής δεν προσαρμόζεται. Παράγει με νέες τεχνολογίες αλλά παλιές παραγωγικές σχέσεις. Το γεγονός αυτό δημιουργεί νέες ταξικές αντιθέσεις. Παρατηρούμε ότι πολλές κοινωνίες δεν εφαρμόζουν διαδοχικές φάσεις της τεχνολογίας αλλά κάνουν τεχνολογικά άλματα. Αυτό δεν είναι χωρίς κοινωνικές συνέπειες. Οι άνθρωποι, που για διάφορους λόγους δεν μπορούν να προσαρμοστούν, περιθωριοποιούνται.

Η κατάσταση αυτή θεωρείται μεταβατική. Όμως μεταβατική από τι και σε τί; Αυτό δεν είναι ξεκάθαρο. Δεν είμαστε σίγουροι για την κοινωνία και τις παραγωγικές διαδικασίες στο κοντινό μέλλον, δηλαδή μετά από δύο ή τρεις γενιές.

Αυτό παρατηρείται στη στάση και των πολιτικών κομμάτων απέναντι στα προβλήματα και ίσως να την ερμηνεύει, αλλά και στην ανάγκη για συχνότερη αλλαγή των νόμων και του συντάγματος.

ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Να δούμε όμως πώς επηρεάζουν όλα αυτά τη ζωή του σχολείου.

Μέχρι πρότινος το σχολείο είχε ένα ρυθμό προσαρμογής στις κοινωνικές αλλαγές τέτοιο ώστε κατά κανόνα προηγείτο των αλλαγών, καθώς τα στελέχη της εκπαίδευσης ήταν κοντά στην κοινωνική πρόοδο και αυτή η πρόοδος ήταν αργή. Ακόμη οι μαθητές προετοιμάζονταν για μια κοινωνική πραγματικότητα, που δεν διέφερε πολύ από αυτήν που διδάσκονταν στο σχολείο. Οι μαθητές βρίσκονταν σε παραγωγική ηλικία πολύ νωρίτερα από ό,τι οι σημερινοί μαθητές.

Ο όγκος της γνώσης που είχε να μεταδώσει το σχολείο ήταν μικρός, καθώς οι επιστήμες βρίσκονταν στο τότε επίπεδο αλλά και η εμβέλεια των ανθρώπων ήταν μικρότερη.

Τίποτα από τα πιο πάνω δεν ισχύει σήμερα εκτός από το γεγονός ότι η εξέλιξη του σχολείου διατηρεί τους ρυθμούς του παρελθόντος ή τουλάχιστον αγκομαχάει να επιταχύνει με μικρά διστακτικά βήματα. Βλέπουμε προσπάθειες προσαρμογής αλλά νομίζω ότι πάρα πολλές είναι αποσπασματικές και δεν εντάσσονται σε ενιαίο στόχο. Οι λόγοι είναι πολλοί και αντικειμενικοί.

Οι σημερινοί μαθητές θα μπουν στην παραγωγή περίπου 10 χρόνια μετά την αποφοίτησή τους από το β’βάθμιο σχολείο. Κανείς δεν γνωρίζει ποιες θα είναι τότε οι ανάγκες τους. Το σχολείο όμως θα πρέπει κατά την κατάρτιση του προγράμματός του να παίρνει το γεγονός αυτό υπόψη του και να δημιουργεί ανάλογες δεξιότητες στο μαθητή. Το σχολείο ακόμη πρέπει να κάνει ένα άλμα που να το φέρει στην κορυφή της υπάρχουσας τεχνολογίας.

Όταν λέμε κορυφή της τεχνολογίας δεν εννοούμε από πλευράς υλικού αλλά από πλευράς τρόπου σκέψης που επιβάλλει αυτή η τεχνολογία. Ακόμη το σχολείο θα πρέπει να εξαντλεί τις δυνατότητές του να προβλέπει τις μελλοντικές ανάγκες των μαθητών.

Η ποσότητα των αναγκαίων γνώσεων συνεχώς αυξάνει. Μαθηματικά που πριν 30 χρόνια διδάσκονταν στο πανεπιστήμιο τώρα διδάσκονται στο Λύκειο. Τα θέματα Χημείας των εισαγωγικών εξετάσεων των ελληνικών πανεπιστημίων των αρχών της δεκαετίας του 60 σήμερα θεωρούνται εύκολα σε πρόχειρο διαγώνισμα της 1^ης λυκείου. Η ανάγκη για εκμάθηση γλωσσών είναι κάτι παραπάνω από απαραίτητη.

Οι παραπανίσιες γνώσεις δεν είναι πολυτέλεια και απλά αποτέλεσμα του ανταγωνισμού αλλά απαραίτητο εφόδιο της καθημερινής ζωής. Επιστημονικές έννοιες οι οποίες παλιότερα αποτελούσαν γνώσεις μόνο των ειδικών επιστημόνων και οι εφαρμογές τους δεν έφταναν (δεν υπήρχε λόγος να φτάσουν) στο κοινό σήμερα αποτελούν καθημερινό θέμα.

Το αναγκαίο όμως υπόβαθρο για την κατανόησή τους δεν υπάρχει. Ο τρόπος σκέψης δεν επαρκεί. Σε παλιότερες συνθήκες ζωής ένας απλός ένα προς ένα ντετερμινισμός (ας τον ονομάσουμε κλασσικό ντετερμινισμό, αφού είναι αυτός που περιγράφει τη Νευτώνεια μηχανική) ήταν επαρκής. Σήμερα χρειάζεται ένας πιθανοκρατικός ντετερμινισμός για την κατανόηση πολλών εκδηλώσεων της ζωής. Η έννοια της αναλογίας ήταν αρκετή παλιά, όχι όμως και σήμερα, καθώς μη γραμμικά φαινόμενα είναι προσιτά στο πλατύ κοινό. Προσεγγιστικές μέθοδοι και προγραμματισμός περισσότερων διαστάσεων μας δυσκολεύει καθημερινά χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Όλα αυτά τα ζητήματα υπήρχαν παλιά μόνο για τους ειδικούς επιστήμονες. Σήμερα υπάρχουν για όλους μας.

H πληροφορική θεωρείται σήμερα ξεχωριστό μαθησιακό αντικείμενο. Κακώς, διότι η χρήση των υπολογιστών δεν αποτελεί αυτοτελή γνώση, πλην της περίπτωσης όπου διδάσκει κανείς προγραμματισμό ή εξειδικευμένα θέματα, που όμως απευθύνονται σε περιορισμένο κοινό.

Στο σχολείο διδάσκονται και τεχνικές. Οι τεχνικές όμως εξελίσσονται και δεν μπορεί να επιμένει κανείς στις παλαιές τεχνικές για ιστορικούς μόνο λόγους, καθώς για την εκμάθησή τους καταναλώνεται πολύτιμος χρόνος. Τις τεχνικές λίγο – λίγο αναλαμβάνει η τεχνολογία.

Με την εντατικοποίηση της δουλειάς, γεγονός το οποίο οφείλεται και στον ανταγωνιστικό χαρακτήρα της κοινωνίας, οι μαθητές πρέπει να κατατάσσονται στους σκληρά εργαζόμενους. Η άρνηση της μάθησης γίνεται λοιπόν από τους εφήβους συχνότερο φαινόμενο, ειδικότερα όταν λείπει το κίνητρο.

Η γενική παιδεία είναι ένας τομέας στον οποίο όλοι θεωρούν τον εαυτό τους λίγο πολύ ειδικό και πολλοί κοινωνικοί παράγοντες ζητούν να έχουν λόγο. Αυτό δεν είναι κακό γενικά αλλά κάποιος πρέπει να πάρει τελικά τις αποφάσεις, κάποιος που δεν μπορεί παρά να είναι επαγγελματίας. Σίγουρα κάποιοι θα δυσαρεστηθούν. Στο σχεδιασμό της εκπαίδευσης υπάρχει μια αντίφαση. Είναι λογικό να γίνεται από τους πεπειραμένους της εκπαιδευτικής ιεραρχίας, όμως, τι σημαίνει πεπειραμένος στις νέες συνθήκες; Μήπως ο πεπειραμένος επιθεωρητής ή σύμβουλος είναι παλιάς τεχνολογίας και δεν μπορεί στη σκέψη του να ενσωματώσει τις νέες συνθήκες; Ο κάθε πολιτικός προϊστάμενος αλλά και ο τεχνοκράτης θα πρέπει τώρα να πάρουν αυτόν τον παράγοντα σοβαρά υπόψη.

Κάποιοι μελετητές προσπαθούν να αποσυνδέσουν το σχολείο από την αγορά και να το αποκαλέσουν πηγή «γενικής μόρφωσης». Τι σημαίνει γενική μόρφωση στην εποχή μας; Σίγουρα πρέπει το σχολείο να δημιουργήσει ολοκληρωμένες προσωπικότητες. Σύμφωνα με τις γενικά παραδεκτές σήμερα αρχές, οι οποίες περιγράφουν μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα. Πρέπει όμως σήμερα ο άνθρωπος τον οποίο μορφώνει το σχολείο να είναι παγκόσμιος άνθρωπος. Μισαλλοδοξίες δεν χωρούν πια. Ο αμοιβαίος σεβασμός και η αποδοχή της ιδιαιτερότητας έχουν σήμερα πολύ μεγαλύτερη σημασία απ’ ό,τι παλιότερα.

Οι οικονομικοί κύκλοι πιέζουν την εκπαίδευση για τη δημιουργία πολιτών περισσότερο έτοιμων σε πολύπλοκους μηχανισμούς αγοράς και πιο υπεύθυνη εργασιακή απασχόληση. Εμείς οι εκπαιδευτικοί παλιότερα δεν κατανοούσαμε αυτήν την αναγκαιότητα. Όσο περνά ο καιρός όμως γίνεται περισσότερο φανερή αυτή η αναγκαιότητα και κύρια το ποιος πρέπει να αναλάβει την ευθύνη γι αυτή τη μόρφωση. Πιστεύω ότι φορέας της μόρφωσης δεν μπορεί παρά να είναι το σχολείο.

ΔΙΑ ΤΑΥΤΑ

Ας δούμε τώρα κάποιες αν όχι προτάσεις αλλά τουλάχιστον ευκαιρίες προβληματισμού. Σίγουρα δεν είναι δυνατόν ένα τόσο μεγάλο πρόβλημα να το λύση ένας άνθρωπος στα πλαίσια μιας 20λεπτης ομιλίας.

Ας βάλουμε σε αμφισβήτηση την ταξινόμηση των γνωστικών αντικειμένων. Η ταξινόμηση των γνωστικών αντικειμένων δεν έχει γίνει πολλές φορές στην ιστορία της παιδείας. Θεωρούμε την ταξινόμηση της πλατωνικής ακαδημίας, το τρίβιουμ και καντρίβιουμ του μεσαίωνα και τη γερμανική ταξινόμηση του 18^ου και 19^ου αιώνα. Ανταποκρίνεται αυτή η ταξινόμηση στις σημερινές (βλέπε αυριανές) απαιτήσεις;

Πρέπει υποχρεωτικά να βολέψουμε ό,τι έχουμε να κάνουμε μέσα σε 30-35 περιόδους. Εδώ γίνεται μεγάλο μέρος από το ράβε-ξύλωνε, καθώς κάθε συντεχνία θέλει να έχει μερίδιο από την πίτα. Πρέπει να πάρουμε υπόψη μας την καλλιέργεια του σώματος και την αισθητική αγωγή, και όλ’ αυτά χωρίς να χάσουμε την ανθρωπιστική παιδεία και την επιστημονική γνώση.

Τα περισσότερα εκπαιδευτικά συστήματα σήμερα, κύρια στην Ευρώπη, ακολουθούν τη γερμανική ταξινόμηση με αρκετές βέβαια διαφοροποιήσεις, καθώς προσπαθούν να κάνουν προσαρμογές στη σύγχρονη πραγματικότητα. Το αγγλοσαξονικό σύστημα κάνει προσπάθειες διαφοροποίησης αλλά όταν θέλει να ανεβάσει το επίπεδο καταλήγει πάλι στη συνήθη ταξινόμηση.

Πιστεύω ότι τα σημερινά και τα αυριανά παιδιά δεν έχουν πρόβλημα γνώσεων. Περισσότερο έχουν πρόβλημα να ταξινομήσουν και να αξιολογήσουν τις γνώσεις που προσλαμβάνουν από κάθε πηγή. Οι απαιτήσεις για βιβλία με εικόνες (και αργότερα έγχρωμες εικόνες) των περασμένων δεκαετιών μοιάζουν μίζερες αναμνήσεις. Τα ίδια τα βιβλία ως πηγή γνώσης αμφισβητούνται, αν και προσωπικά πιστεύω ότι το βιβλίο θα επιβιώσει για αρκετά ακόμη χρόνια.

Η προσπάθεια για τη διάδοση του ηλεκτρονικού βιβλίου φάνηκε αρκετά πρόωρη. Η κοινωνία δεν ακολούθησε. Υπήρχε και το πρόβλημα της ασφάλειας της παροχής που δημιουργεί δυσκολίες. Ένα αληθινό βιβλίο το δανείζεις, το πουλάς, το μουτζουρώνεις, το στολίζεις στη βιβλιοθήκη. Το ηλεκτρονικό δεν έχει βρει ακόμη τη θέση του στη ζωή μας.

Το σχολείο πρέπει λοιπόν να παίξει ρόλο ταξινομητή και αξιολογητή της γνώσης που προέρχεται από διάφορες πηγές συχνά ανεξέλεγκτες, όχι τίμιες και αντιφατικές. Η ανάγκη για ελευθερία της γνώμης και της έκφρασης γίνεται πιο επιτακτική.

Η γνώση πρέπει να αναλύεται και να αξιοποιείται και συνθετικά. Πολλά ζητήματα που μέχρι τώρα προορίζονταν για τις μεγαλύτερες ηλικίες τώρα υπόγεια δίνονται (και μπορούν άνετα να δοθούν) στο πρωτοβάθμιο σχολείο, μετά από κατάλληλη επεξεργασία. Η διαδικασία αυτή πρέπει να ενταθεί.

Βλέπουμε λοιπόν ότι τα προβλήματα οργάνωσης και διαχείρισης της γνώσης είναι πλέον περισσότερο επιτακτικά από τα παραδοσιακά προβλήματα παροχής γνώσης. Το σχολείο πρέπει να ακολουθεί εδώ άλλες διαδικασίες όπως τη δουλειά των μηχανικών, οι οποίοι εδώ και χρόνια έχουν μετατραπεί σε διαχειριστές των έργων που αναλαμβάνουν ενώ τους παραδοσιακούς υπολογισμούς κάνουν οι μηχανές. Το αποτέλεσμα είναι να γίνεται η δουλειά πιο αποδοτική και πιο οικονομική.

Αρκετά εκπαιδευτικά συστήματα έχουν αρχίσει να ενσωματώνουν μαθήματα αυτοοργάνωσης των μαθητών. Η διαδικασία της αυτοοργάνωσης είναι απαραίτητη στη διαχείριση της ζωής μας από κάθε πλευρά. Διαδικασίες διαφωνίας και τέχνη της συζήτησης είναι απαραίτητο να διδαχθούν.

Γνωστικά αντικείμενα, όπως η οικονομία, που μέχρι σήμερα προορίζονταν για τους (επαγγελματικά) ενδιαφερόμενους, πρέπει να γίνουν γενικού ενδιαφέροντος.

Στα παλιότερα χρόνια, που τα βιβλία ήταν κάτω από έλεγχο επειδή ήταν λίγα και ακριβά, ο δάσκαλος είχε τη δυνατότητα να πει διάβασε αυτό ή μη διαβάσεις εκείνο. Τώρα πρέπει ο δάσκαλος να εξοπλίσει το μαθητή με κριτήρια που θα τον κάνουν ικανό να αντιμετωπίσει παραεπιστήμες και ψευτοεπιστήμες ή κάθε λογής καλοθελητές. Το διαδίκτυο είναι το μεγαλύτερο θησαυροφυλάκιο και ο ρυπαρότερος σκουπιδοτενεκές. Πρέπει να διδάξουμε το παιδί πώς θα ξεχωρίσει τους θησαυρούς από τα σκουπίδια, και σίγουρα πρέπει να συμβάλουμε όλοι στον εμπλουτισμό του θησαυροφυλακίου.

Μακριά από μένα η πρόθεση να πω στους φιλολόγους ή τους συναδέλφους πέρα από την ειδικότητά μου πώς θα οργανώσουν τη δουλειά τους. Θα πρέπει να έχουν όμως υπόψη πως μια νέα ταξινόμηση των γνώσεων θα οδηγήσει σίγουρα σε καταστάσεις που σήμερα ονομάζουμε διαθεματικές και για τη νέα ταξινόμηση θα είναι πιθανόν ο κανόνας.

Οι θετικές επιστήμες στο σχολείο σήμερα βρίσκονται στο 19^ο αιώνα. Κανείς δεν τολμά να κάνει το βήμα παραπέρα. Είμαι πεισμένος ότι είναι δυνατόν να εκσυγχρονίσουμε τη διδασκαλία των επιστημών. Να διδάξουμε την επιστήμη του 20^ου αιώνα και να προετοιμάσουμε τους μαθητές για το μέλλον. Όποτε το επιχείρησα μέσα στην τάξη έγινε αποδεκτό από τους μαθητές, φάνηκε αποτελεσματικό. Αν γινόταν πιο οργανωμένα και πιο μελετημένα, θα είχε και καλύτερο συνολικό αποτέλεσμα. Για να κατανοήσει ο μαθητής τις τεχνικές εφαρμογές που είναι στη διάθεσή του καθημερινά πρέπει και να είναι κοινωνός της σύγχρονης επιστήμης.

Σήμερα οι επιστημονικές ανακαλύψεις φτάνουν στο εμπόριο πολύ πιο γρήγορα από παλιά. Ιδιαίτερα στον τομέα της διατροφής, της υγείας, των τηλεπικοινωνιών.

Στο ερώτημα αν οι μαθητές είναι ικανοί να δεχτούν γνώση αυτού του επιπέδου, η απάντηση είναι ΝΑΙ. Τα παιδιά εξελίσσονται πιο γρήγορα και με την κατάλληλη από μικρή ηλικία αγωγή μπορούμε να τα φέρουμε σε σημείο να απορροφήσουν αυτού του είδους τη γνώση. Η ικανότητα των παιδιών να αποκτούν δεξιότητα στον χειρισμό και τη διαχείριση πολύπλοκων ηλεκτρονικών συσκευών αλλά και καταστάσεων μας δείχνει το δρόμο.

Οι σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι ιδιαίτερα στις ανεπτυγμένες κοινωνίες το επίπεδο κατανόησης των παιδιών έχει εξελιχθεί πολύ πέρα απ’ ό,τι μας έλεγε ο Piaget και η εξέλιξη αυτή είναι συνάρτηση της πρόσβασης του παιδιού στην τεχνολογία.

ΤΕΧΝΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ

Θα ήταν παρακινδυνευμένο να προτείνει κανείς μια τέτοιου είδους εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Η μελέτη που χρειάζεται να γίνει είναι δύσκολη. Ένα μέρος της κοινωνίας γνωρίζει το πρόβλημα και θα στηρίξει την προσπάθεια αλλά ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας βρίσκεται στο επίπεδο του «τι καλό που ήταν το σχολείο που τελείωσα» και πρέπει να πεισθεί για τις αλλαγές που γίνονται στον κόσμο και συνεπώς τις αλλαγές που πρέπει να γίνουν στην εκπαίδευση των παιδιών. Το κόστος είναι πολύ μεγάλο και τα τεχνικά προβλήματα μεγάλα.

Στη μελέτη του νέου προγράμματος θα πρέπει οι παλιοί να εμπιστευθούν τους νέους, ώστε να συνδυαστεί η σοφία της λευκής κόμης με τη γνώση και την ορμή της νεανικής κόμης. Δεν μπορεί να υπάρχει ασπρομάλλης ειδικός στους υπολογιστές. Αυτό το ξέρουν πολύ καλά οι ιδιωτικές επιχειρήσεις, καιρός είναι να το μάθουμε κι εμείς.

Δεν χρειάζονται αλλαγές στις υποδομές. Τα μηχανήματα υπάρχουν και η κούρσα των εξοπλισμών των σχολείων σε υπολογιστές επιταχύνεται έτσι κι αλλιώς. Το πρόβλημα, παρενθετικά, είναι τι κάνει κανείς με αυτούς τους υπολογιστές. Εξ άλλου ο υπολογιστής των 100$ είναι προ των πυλών, και σε λίγα χρόνια θα είναι απαραίτητο συμπλήρωμα του σχολικού εξοπλισμού.

Το δυσκολότερο θα είναι η προσαρμογή η δική μας, η εκπαίδευση του προσωπικού σε νέα αντικείμενα και νέες μεθόδους δουλειάς, η παραγωγή νέου εκπαιδευτικού υλικού προσαρμοσμένου σε νέους στόχους. Τώρα υπάρχει έτοιμο υλικό, το οποίο μπορούμε να προσαρμόζουμε ανάλογα με τις ανάγκες. Γι’ αυτή την προσπάθεια θα χρειαστεί σε πολλές περιπτώσεις υλικό από την αρχή.

Το γεγονός ότι από τα πράγματα μειώνεται η αξία της πείρας θα δυσκολέψει την αξιολόγηση και τον έλεγχο. Υποχρεωτικά θα δημιουργηθούν πειραματικές καταστάσεις.

Η αβεβαιότητα που υπάρχει στην κοινωνία εξαιτίας της γρήγορης εξέλιξης θα είναι και η αχίλλειος πτέρνα του νέου συστήματος, το οποίο θα πρέπει να είναι και αυτό ευέλικτο και ευπροσάρμοστο, ώστε να ακολουθεί αν όχι να προηγείται της κοινωνίας.

Προσπάθησα να δώσω κάποιες ιδέες, τις οποίες σίγουρα κάποιοι γνωρίζετε και κάποιοι υποψιάζεστε. Εκείνο που είναι σίγουρο είναι ότι αργά ή γρήγορα θα κληθούμε να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα. Όσο γρηγορότερα το κάνουμε, τόσο το καλύτερο.

Τ. 5 Τα καθήκοντα του σχολείου...

Τεύχος 4