Τ.2 Σχόλια στο άρθρο του κ. Στρογγύλη με τίτλο

Σχόλια στο άρθρο του κ. Στρογγύλη με τίτλο
“Παγκόσμια οικολογικά προβλήματα, ανάπτυξη και ηθική”

Κασσάνδρα Ελλαδικού

Στο άρθρο του κ. Στρογγύλη έχω μερικά σχόλια-αντιρρήσεις και μερικά σχόλια συμπληρωματικά. Ο αναγνώστης πρέπει να έχει διαβάσει ήδη το άρθρο του κ. Στρογγύλη γιατί το παρακάτω κείμενο δεν γράφτηκε ως αυτόνομο κείμενο.
Πρώτα απ’ όλα η εποχή της παγκοσμιοποίησης δεν είναι κάτι το καινούργιο, στο οποίο έχουμε μπει για τα καλά πρόσφατα. Πρόκειται μάλλον για μια συνεχή και διαρκή πορεία κατάκτησης του κόσμου από την Δύση. Ο όρος ‘παγκοσμιοποίηση’ έχει λάβει ουσιαστικά την έννοια την σημερινή μετά από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης επί προεδρίας των ΗΠΑ του κ. Μπους (πρεσβύτερου) και σημαίνει την εξάπλωση πλέον σε όλο τον πλανήτη του καπιταλιστικού συστήματος της αποκαλούμενης ‘ελεύθερης αγοράς’ (ό,τι και να σημαίνουν αυτά).
Η αλληλεξάρτηση στην οποία αναφέρεται το άρθρο είναι πραγματική, τα παραδείγματα όμως δεν έχουν σχέση με την ‘παγκοσμιοποίηση’ όρος που χρειάζεται να ορισθεί ή να περιγραφεί. Πρώτον οι τυφώνες δεν χτυπάνε την περιοχή του κόλπου του Μεξικού λόγω παγκοσμιοποίησης ούτε και ανεβαίνουν οι τιμές του πετρελαίου λόγω παγκοσμιοποίησης. Ανεβαίνουν γιατί η παγκόσμια παραγωγή πετρελαίου έχει φθάσει στο ζενίθ της και δεν μπορεί να αυξηθεί πλέον. Συγκεκριμένα, οι καταστροφές στις πλατφόρμες του κόλπου του Μεξικού από τυφώνες είναι αιτία αύξησης της τιμής του πετρελαίου, γιατί η απώλεια ικανότητας εξόρυξης μερικών εκατοντάδων χιλιάδων βαρελιών πετρελαίου ανά ημέρα δεν μπορεί να καλυφθεί με αύξηση του ρυθμού εξόρυξης σε κάποιο άλλο μέρος του πλανήτη. Το τσουνάμι δεν είναι νέο φαινόμενο ούτε και σχετίζεται με την παγκοσμιοποίηση. Ούτε βέβαια και η υπηκοότητα βομβιστών-αυτοκτονίας είναι αποτέλεσμα της παγκοσμιοποίησης. Τα δυο πρώτα παραδείγματα είναι απλά φαινόμενα που συνδέονται με την αύξηση της ανθρωπότητας, με αυτό που αποκαλούμε ανάπτυξη, και όχι με την παγκοσμιοποίηση της καπιταλιστικής ιδεολογίας που έγινε μόδα μετά την κατάρρευση της ΣΕ. Εάν η ανθρωπότητα της παγκοσμιοποίησης ήταν μικρότερη σε μέγεθος δεν θα υπήρχε τέτοιο πρόβλημα.
Δεύτερο στοιχείο για το οποίο έχω αντίρρηση είναι η σχέση των φαινομένων αυτών “με το φαινόμενο της ανάπτυξης των χωρών του τρίτου κόσμου που πολύ απασχόλησε τον κόσμο κατά την διάρκεια του 20ού αιώνα, αλλά και με τη δική μας περαιτέρω ανάπτυξη των αναπτυγμένων χωρών του πλανήτη”. Ποια είναι η σχέση αυτή; Οι αναπτυγμένες χώρες είναι υπεύθυνες για την μερίδα του λέοντος των περιβαλλοντολογικών προβλημάτων και τώρα συνειδητοποιούν ότι θεοποιώντας την ανάπτυξη-αύξηση έδωσαν παράδειγμα που όλος ο κόσμος ονειρεύεται να μιμηθεί και ότι αυτό δεν είναι εφικτό χωρίς την άνευ προηγουμένου καταστροφική περιβαλλοντική αλλαγή. Το λάθος και συχνά η υποκρισία είναι προφανή. Τι θα γινόταν χωρίς τις αναπτυσσόμενες χώρες; Θα σταματούσαμε την ‘δική μας περαιτέρω ανάπτυξη’ πριν δημιουργηθούν τα προβλήματα στα οποία αναφέρεται το άρθρο; Φυσικά όχι. Ούτε καν τώρα που απειλείται η δυνατότητα του πλανήτη να διατηρεί ζωή δεν θέλουμε να σταματήσουμε την αύξηση μας.
Το άρθρο θίγει ορισμένα σημαντικά θέματα αλλά το κάνει αρκετά επιφανειακά και δεν παίρνει ουσιαστικά θέση σχετικά με αυτά.
Το πρώτο θέμα είναι η απαίτηση επιστημονικής απόδειξης όποιας θεωρίας υποστηρίζει ότι οποιαδήποτε περιβαλλοντική καταστροφή είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης δραστηριότητας. Πολύ σωστά αναφέρεται λοιπόν στην “αρχή της προφύλαξης”. Δεν μπορεί όμως να αποτελέσει η αρχή αυτή λύση του προβλήματος. Θα ήταν άραγε αρκετό να πιστεύουν μερικοί άνθρωποι ότι κάποια δραστηριότητα είναι επιβλαβής για να την σταματήσει η κοινωνία βασιζόμενη στην αρχή αυτή; Φυσικά όχι. Η απαίτηση επιστημονικής απόδειξης είναι παράλογη για πολλούς λόγους, ο σημαντικότερος από τους οποίους είναι απλά ότι αποδείξεις τέτοιου είδους δεν υπάρχουν και δεν μπορούν να υπάρξουν. Ακόμη και να υπήρχαν, πόσοι μπορούν να τις καταλάβουν; Το θέμα είναι ποιος αποφασίζει και σε ποια βάση αποφασίζει. Το άρθρο σωστά θίγει και αυτό το θέμα όταν αναφέρεται σε διεθνή δικαστήρια. Όμως είναι φανερό ότι οι υπάρχοντες θεσμοί είναι ανθρώπινες δημιουργίες μιας εποχής χωρίς τέτοια προβλήματα, μιας εποχής όπου η αέναη αύξηση φαινόταν όχι μόνον εφικτή αλλά και επιθυμητή παρόλο που άνθρωποι σαν τον Μάλθους εδώ και αιώνες προσπάθησαν να δείξουν ότι η αέναη αύξηση της ανθρωπότητας είναι αδιέξοδο. Οι υπάρχοντες θεσμοί λοιπόν δεν μπορούν να δώσουν λύση. Χρειάζεται φρόνηση και όχι επιστημονική απόδειξη. Χρειάζεται περισσότερη και αμεσότερη συμμετοχή στις αποφάσεις μια και το δημοκρατικό έλλειμμα της πολιτικής της αντιπροσώπευσης, δηλαδή του υπαρκτού κοινοβουλευτισμού, είναι τεράστιο. Σχεδόν όλος ο πληθυσμός του πλανήτη απλά δεν συμμετέχει σε αποφάσεις τέτοιας φύσης.
Το άρθρο επίσης αναφέρεται στην “βιώσιμη ανάπτυξη”. Η ανάπτυξη είναι όρος βιολογικός και αναφέρεται στην μεταβολή των ζωντανών οργανισμών από την γέννηση έως τη ενηλικίωση και κατόπιν τον θάνατο. Όταν αναφέρεται σε κοινωνίες ανθρώπινες σημαίνει ουσιαστικά αύξηση. Απεριόριστη αύξηση παραγωγής και κατανάλωσης, αύξηση και του συνολικού και του κατά κεφαλή περιβαλλοντικού αποτυπώματος της κοινωνίας, αύξηση του ΑΕΠ κτλ. Σε ένα πλανήτη πεπερασμένου μεγέθους που όλη η δραστηριότητα βασίζεται φυσικά στην πρωτογενή ‘παραγωγή’ ο όρος “βιώσιμη ανάπτυξη” αποτελεί ένα τέλειο οξύμωρο σχήμα και οδηγεί σε αδιέξοδες πολιτικές. Για παράδειγμα, η επιβράδυνση της πληθυσμιακής αύξησης στις αναπτυγμένες χώρες αποτελεί για τους οικονομολόγους και τους πολιτικούς αντιπροσώπους όλων ανεξαιρέτως των αποχρώσεων πρόβλημα που πρέπει να λυθεί είτε με επιδότηση της πολυτεκνίας είτε με εισαγωγή ανθρώπων από το εξωτερικό (ώστε να μπορούν να πληρώνονται οι συντάξεις της τρίτης ηλικίας από το περίσσευμα των εργαζομένων της παραγωγικής ηλικίας). Κανείς δεν αναρωτιέται πώς θα πληρωθούν οι συντάξεις των όλο και περισσότερων εργαζομένων στο μέλλον που το πρόβλημα θα είναι οξύτερο; Είναι λοιπόν η αύξηση ανάγκη του οικονομικού συστήματος και ταυτόχρονα αναπόσπαστο χαρακτηριστικό του χρηματοπιστωτικού συστήματος (επιτόκια). Χωρίς αύξηση οποιαδήποτε σημερινή οικονομία μπαίνει σε κρίση από την οποία εάν δεν βγει επιστρέφοντας στη αύξηση θα καταρρεύσει.. Αντί λοιπόν να σκεφτούμε ότι η ανάπτυξη-αύξηση είναι το ουσιαστικό πρόβλημα, νομίζουμε ότι είναι η λύση. Το σύστημα υπόσχεται αύξηση και, φυσικά, όταν δεν θα μπορεί να την πραγματοποιήσει, θα καταρρεύσει.
Η οικονομική βοήθεια προς τις υπανάπτυκτες χώρες θα έπρεπε να συνδέεται άμεσα με την απαίτηση περιορισμού και τελικά τερματισμού της πληθυσμιακής αύξησης διότι διαφορετικά το μόνο που μπορεί να επιτευχθεί είναι μια μικρή καθυστέρηση και μια αναπόφευκτη αύξηση του μεγέθους του προβλήματος.
Ο ορισμός της βιώσιμης ανάπτυξης που δίνεται μέσα στο άρθρο (“που έδωσε η πρώην πρωθυπουργός της Νορβηγίας, Χάρλεμ Γκρο Μπρούντλαντ στην αναφορά του ΟΗΕ που υπάρχει και σε βιβλίο με τον τίτλο «Το κοινό μας μέλλον»”) είναι παράλογος, ασαφέστατος, τελείως υποκειμενικός και θρησκευτικού χαρακτήρα (ορίζεται ως “παγκόσμια ανάπτυξη” που “δεν θα πρέπει να θέσει σε κίνδυνο τις πλουτοπαραγωγικές πηγές του πλανήτη που θα χρειάζονται στις επόμενες γενιές”)∙ είναι επίσης ελλιπής και άχρηστος. Εξηγώ. Πρώτα απ’όλα αυτή η κατηγοριοποίηση των πηγών (πλουτοπαραγωγικές και μη-πλουτοπαραγωγικές) είναι εντελώς αυθαίρετη, υποκειμενική και ανθρωποκεντρική. Δεύτερον, οι “πηγές του πλανήτη” που μας ενδιαφέρουν είναι, σύμφωνα πάντα με τον ορισμό αυτό, “πλουτοπαραγωγικές”. Συνεπώς οι μη πλουτοπαραγωγικές πηγές είναι αναλώσιμες και δεν μας ενδιαφέρουν. Το να αναγνωρίσουμε όμως ποιες είναι πλουτοπαραγωγικές πριν αυτές γίνουν πλουτοπαραγωγικές (σε κάποια ιστορική περίοδο) είναι φυσικά στις περισσότερες περιπτώσεις αδύνατο. Τρίτον, υποθέτει η Μπρούντλαντ ότι οι επόμενες γενεές θα έχουν εξίσου με εμάς τον σκοπό να πλουτίσουν με τον ίδιο τρόπο της αέναης αύξησης. Θα ήταν πιο τίμιο, ορθό και κατανοητό να δοθεί ο ορισμός της βιωσιμότητας ως ένας τρόπος ζωής που χρησιμοποιεί μόνον ανανεώσιμα υλικά, με ρυθμούς αυστηρά ανανεώσιμους από ένα σταθερό, μη αυξανόμενο ανθρώπινο πληθυσμό. Κάτι τέτοιο θα απαγόρευε οποιαδήποτε εξόρυξη και γραμμική, μη αντιστρέψιμη βιο-χημική μεταβολή υλικών, θα απαγόρευε δηλαδή σχεδόν στο σύνολό του τον σημερινό τρόπο ζωής..
Η λογική εδώ είναι ότι πρέπει να διατηρηθεί ο σημερινός τρόπος ζωής ο οποίος δεν είναι βιώσιμος έτσι όπως είναι σήμερα και χρειάζεται διορθώσεις. Ότι εφ’ όσον η αγορά δεν είναι τέλεια, μια και καταστρέφει το περιβάλλον, συμπεραίνουμε ότι εάν διορθωθεί ο ‘μηχανισμός τιμολόγησης’ ώστε να περιλαμβάνει τα ‘εξωτερικά κόστη’ (δηλαδή την ζημιά) τότε οι αγορές θα βρουν την βέλτιστη ισορροπία ανάμεσα στην οικονομική δραστηριότητα και την περιβαλλοντική ζημιά.1 Όλα αυτά έχουν οδηγήσει τους ‘επιστήμονες’ στο να υπολογίζουν τη χρηματική αξία του πλανήτη όπως και την χρηματική αξία της ζημιάς που υφίσταται ο πλανήτης από την ανθρωπότητα (όπως είναι και η αγορά εκπομπών αερίων θερμοκηπίου στην οποία αναφέρεται το άρθρο). Η ‘λογική’ είναι ότι δεν είναι δίκαιο ούτε και ορθολογικό να περιορίζουμε τις οικονομικές δραστηριότητες περισσότερο απ’όσο πρέπει, και αυτό το πόσο πρέπει μπορούμε να το ξέρουμε αποτιμώντας την ζημιά σε χρηματικές μονάδες. (Την σημαντικότερη τέτοια μελέτη την έχει χρηματοδοτήσει η ΕΕ). Έτσι ώστε οποιοδήποτε κόστος περιορισμού της ζημιάς να μην είναι μεγαλύτερο από την προστιθεμένη αξία που δημιουργείται μέσω της εν λόγω οικονομικής δραστηριότητας. Φυσικά μια τέτοια λογιστική είναι τελείως παράλογη εκτός εάν πρέπει να δεχτούμε ότι η ανθρωπότητα δεν αλλάζει μέσα σε 100000 χρόνια (μια από τις πιο εξωπραγματικές υποθέσεις που γίνεται για να έχει νόημα αυτού του είδους η άλγεβρα-λογιστική)2 και ότι όλα ανεξαιρέτως, από την ανθρώπινη ζωή έως την κλιματική αλλαγή έχουν μια χρηματική αξία και είναι αντιστρέψιμα. Όσο για την μονάδα μέτρησης, το χρήμα, είναι τελείως ακατάλληλη μια και είναι κοινωνική σύμβαση και τίποτε περισσότερο.
Η ιδέα της απο-ανάπτυξης του Serge Latouche που αναφέρεται στο άρθρο είναι η μόνη μη παράλογη σε αντίθεση με αυτές που κυριαρχούν σήμερα, οι οποίες ουσιαστικά προϋποθέτουν ότι με εργαλείο την τεχνο-επιστήμη η ανάπτυξη-αύξηση θα είναι απεριόριστα εφικτή, δηλαδή βιώσιμη. Φυσικά αυτές ισοδυναμούν με αυτοκτονία μια και στη φύση η υπερβολική ανάπτυξη οποιουδήποτε οργανισμού (υπερκορεσμός του οικοσυστήματος) ακολουθείται από κατάρρευση ή και εξαφάνιση του είδους.
Σε ένα σημείο αναφέρεται το άρθρο σε “μελέτες φιλοσόφων που εξετάζουν τα ηθικά προβλήματα που τίθενται από τη μόλυνση του περιβάλλοντος, την παραβίαση νομικών πλαισίων και ιδιαίτερα τη παραβίαση της ζωής ζώων ή ακόμα και την απειλή εξαφάνισης πολλών ζωικών ειδών, το δικαίωμα δράσης του ανθρώπου πάνω στον πλανήτη σε σύγκριση με τα συγκριτικά δικαιώματα άλλων έμβιων μορφών να υπάρξουν και να επιβιώσουν επίσης, κλπ.” και λέει ότι “προσπαθούν” “οι φιλόσοφοι αυτοί να αναπτύξουν ηθικούς κανόνες για μια πιο σωστή συμπεριφορά του ανθρώπου σε όλες αυτές τις περιπτώσεις.” Αυτό μας έλειπε να περιμένει η ανθρωπότητα από ‘φιλοσόφους’ κάτι τέτοιο. Πώς θα κατέληγαν οι ‘φιλόσοφοι’ σε κάποιο σύνολο κανόνων και πώς θα τους επέβαλλαν; Εκτός από ουτοπικό αυτό θα ήταν θρησκευτικός φανατισμός. Ο Μωυσής και ο Μωάμεθ κάνανε τέτοια. Χώρια που το πρόβλημα της ερμηνείας των κανόνων θα παρέμενε φυσικά πάντα ανοικτό. Οι κοινωνίες δημιουργούν συνεχώς, ακόμη και αν δεν το συνειδητοποιούν, τους ηθικούς κανόνες τους. Αν περιμένουμε να αναγνωρισθούν τα δικαιώματα των ζώων για να σωθεί ο πλανήτης από αφανισμό, δεν υπάρχει ελπίδα. Τα ανθρώπινα δικαιώματα, η αντικατάσταση του θεσμού της δουλείας με τον θεσμό της μισθωτής εργασίας, ο περιορισμός του ρατσισμού και όλα αυτά τα ωραία και επιθυμητά πραγματώθηκαν σε μια εποχή αέναης ανάπτυξης και ήταν σε σημαντικό ποσοστό αποτελέσματα πρακτικής ανάγκης (μηχανές αντικαθιστούν τους δούλους που είναι οικονομικά ασύμφοροι, για παράδειγμα) και όχι κάποιας ηθικής. Όσο για το κοινωνικό συμβόλαιο του Ρουσσώ, στο οποίο αναφέρεται το άρθρο, δεν έγινε ποτέ, είναι προϊόν της φαντασίας του Ρουσσώ (δεν θα επιμείνω σ’ αυτό, μια και δεν είναι πρωτεύον ζήτημα).
Το άρθρο καταλήγει στο ότι “χρειαζόμαστε σήμερα παγκοσμίους ηθικούς κανόνες” (για να βρούμε το σωστό μοντέλο ανάπτυξης) και καταδικάζει τη στάση των ΗΠΑ απέναντι στους διεθνείς οργανισμούς και στην τρομοκρατία. Διαφωνώ με την ιδέα της ανάπτυξης, αντιθέτως αυτό που χρειαζόμαστε είναι σταμάτημα της ανάπτυξης και εξέλιξη χωρίς αύξηση. Έχουμε σήμερα παγκοσμίους ηθικούς κανόνες με την μορφή κερδοσκοπίας, της αγοράς και της αέναης αύξησης.. Όσο για τις μη αναπτυγμένες χώρες παρατηρώ ότι oι διαφορές τους από τις αναπτυγμένες είναι απλά το ότι δεν είναι αναπτυγμένες, όχι ότι δεν επιδιώκουν όπως και οι αναπτυγμένες την απεριόριστη ανάπτυξη, και ότι κατά κανόνα είναι και πολύ λιγότερο δημοκρατικές.
Όσο η φαντασία η ανθρώπινη ονειρεύεται κυριαρχία πάνω στην φύση μέσω της τεχνο-επιστήμης και μια άνευ ορίων ανάπτυξη, δεν μπορούμε να ελπίζουμε σε οτιδήποτε για τις επόμενες γενεές. Η κοινωνία σήμερα είναι, όπως έλεγε ο Κ. Καστοριάδης, “άφρων και ζει μέσα στην ύβρη” διότι δεν αναγνωρίζει όρια ούτε στις πράξεις της ούτε στους σκοπούς που θέτει στον εαυτό της.
Συμφωνώ με το άρθρο στο ότι χρειαζόμαστε θεσμούς που θα κάνουν τη συνεννόηση σε μεγάλη κλίμακα εφικτή και δημοκρατική. Όσο όμως δεν αναγνωρίζουμε την ανάπτυξη ως το βασικότερο πρόβλημα και αιτία της απελπιστικής μας κατάστασης εξακολουθώντας να προσπαθούμε να θεραπεύσουμε τα συμπτώματα (όπως το όζον, η μόλυνση κτλ), το μόνο που θα καταφέρνουμε είναι να επιδεινώνουμε την θέση μας. Η εμμονή μας να χρησιμοποιούμε την τεχνική ως εργαλείο απεριόριστης αύξησης είναι σίγουρο ότι τελικά θα λειτουργήσει εις βάρος μας, μια και στη φύση η υπερβολική επιτυχία οποιουδήποτε οργανισμού είναι πάντοτε προοίμιο κατάρρευσης.. Πώς είναι δυνατόν να υπάρξει συνεννόηση σε παγκόσμια κλίμακα την ώρα που οι συνεννοούμενες κυβερνήσεις (και κερδοσκοπικοί και μη οργανισμοί ή ομάδες όπως επίσης και το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού) εξακολουθώντας να αποσκοπούν σε ένα απεριόριστο μέλλον, ουσιαστικά αγνοούν την πραγματική αιτία και διάσταση του προβλήματος;


Βρυξέλλες , Ιούνιος 2006





Σημειώσεις

1 NATURE, Pricing the planet, 1995
2 ΕxternE , Externalities of Energy, European Commission study