Τ. 2 Παγκόσμια οικολογικά προβλήματα, ανάπτυξη και ηθική

Παγκόσμια οικολογικά προβλήματα, ανάπτυξη και ηθική

Γιώργος Στρογγύλης



Σήμερα το έχουμε λίγο πολύ όλοι συνειδητοποιήσει ότι έχουμε μπει για τα καλά στην εποχή της παγκοσμιοποίησης. Τη χρονιά που μας πέρασε, το 2005, αυτό έγινε ακόμη πιό φανερό. Πρόσφατα η “Le Soir” του Βελγίου έγραφε ότι το 2005 φάνηκε πόσο αλληλοεξαρτημένοι είμαστε οι κάτοικοι του πλανήτη ακόμη και σε αποστάσεις χιλιάδων χιλιομέτρων. Ένας τυφώνας κτυπάει την ακτή της Λουιζιάνας στην Αμερική και οι τιμές του πετρελαίου με το οποίο ζεσταίνουμε τα σπίτια μας ανεβαίνουν. Το τσουνάμι του Ινδικού Ωκεανού είχε καταστροφικά αποτελέσματα σε τεράστιες αποστάσεις, ενώ μια βόμβα σκάει στο Ιράκ και μαθαίνουμε ότι ο καμικάζι ήταν μια γυναίκα βέλγος υπήκοος από το Μονσό του Βελγίου.
Στο άρθρο αυτό παρουσιάζω δύο παγκόσμια οικολογικά προβλήματα με τα οποία έχω ασχοληθεί επαγγελματικά, την προστασία του όζοντος της ατμόσφαιρας και την κλιματική αλλαγή λόγω του φαινομένου του θερμοκηπίου. Σκοπός μου όμως δεν είναι να περιγράψω αυτά τα οικολογικά προβλήματα με μεγάλη λεπτομέρεια, αλλά θα ήθελα να τα χρησιμποιήσω σαν παραδείγματα του είδους των προβλημάτων που αντιμετωπίζει σήμερα ο κόσμος στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης.
Η αντιμετώπιση των οικολογικών απειλών του πλανήτη καθώς και άλλων προβλημάτων, όπως η πείνα, το Έιτζ, άλλες τροπικές αρρώστιες, καταποντισμοί και κατακλυσμοί όπως το μεγάλο τσουνάμι του 2004 στον Ινδικό Ωκεανό, οι μεγάλοι σεισμοί που συμβαίνουν κάθε τόσο, απαιτεί χειρισμό φαινομένων πλανητικών διαστάσεων, όπου αισθανόμαστε ανίσχυροι σαν άτομα. Προφανώς χρειάζονται οργανωμένες προσπάθειες σε παγκόσμιο επίπεδο για να αντιμετωπιστούν με κάποιο βαθμό επιτυχίας αυτά τα μεγάλα προβλήματα.
Σχετίζονται δε όλα αυτά βέβαια και με το φαινόμενο της ανάπτυξης των χωρών του τρίτου κόσμου που πολύ απασχόλησε τον κόσμο κατά την διάρκεια του 20ού αιώνα, αλλά και με τη δική μας περαιτέρω ανάπτυξη των αναπτυγμένων χωρών του πλανήτη.
Πιστεύω ότι θέτουν επίσης αυτά τα παγκόσμια προβλήματα ερωτήματα ηθικής φύσης σε μας και στους παγκόσμιους οργανισμούς όπως ο ΟΗΕ που ασχολούνται με αυτά. Είναι αυτά τα ερωτήματα που θα ήθελα να θέσω καθώς και να παρουσιάσω μερικές απαντήσεις που μπορούν να δοθούν σ’ αυτά.

Προστασία του όζοντος της ατμόσφαιρας

Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 επιβεβαιώθηκαν οι επιστημονικές υποθέσεις ότι το στρώμα όζοντος της ατμόσφαιρας καταστρεφόταν από τα χημικά CFC που υπήρχαν στα αεροσόλ, στα ψυγεία κλπ. Το όζον της ατμόσφαιρας είναι ένα πολύ αραιό στρώμα της ατμόσφαιρας από τα 10 έως τα 50 με 60 χιλιόμετρα ύψους πάνω από τη γη και απορροφά το μεγαλύτερο μέρος της υπεριώδους ακτινοβολίας του ήλιου, που κάνει το δέρμα μας να μαυρίζει το καλοκαίρι. Συμμετείχα μεταξύ του 1982 και του 1995 σαν αντιπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στις διαπραγματεύσεις του ΟΗΕ για την Συνθήκη της Βιέννης για την προστασία του όζοντος της ατμόσφαιρας καθώς και για το Πρωτόκολλο του Μοντρεάλ, βάσει του οποίου για πρώτη φορά καταφέραμε να κλείσουμε τα εργοστάσια παραγωγής αυτών των CFC σε παγκόσμιο επίπεδο.
Πετύχαμε επίσης να χρηματοδοτήσουμε την μετάβαση σε άλλα υποκατάστατα χημικά, που ήταν πιο ακριβά, και στις περισσότερες χώρες του τρίτου κόσμου μέσω ενός ταμείου όπου οι πλούσιες χώρες πλήρωναν περίπου 100 εκατομμύρια δολλάρια τον χρόνο για αυτή τη χρηματοδότηση των φτωχών χωρών.
Ο λόγος βέβαια που καταφέραμε τα παραπάνω ήταν ότι η ανθρωπότητα κατάλαβε, ευτυχώς σχετικά έγκαιρα, ότι ο πλανήτης κινδύνευε να γίνει ακατοίκητος, αν η τρύπα του όζοντος, που εμφανίστηκε το 1985 πάνω από την Ανταρκτική, επεκτεινόταν στον υπόλοιπο πλανήτη.Έχουμε δηλαδή εδώ για πρώτη φορά στα παγκόσμια χρονικά μια συμφωνία για παγκόσμιους ελέγχους χημικών και για χρηματοδότηση συγχρόνως των φτωχών χωρών, έτσι ώστε να μπορέσουν κι αυτές να συμμετάσχουν στη καταπολέμηση του προβλήματος.
Από την άλλη μεριά όμως η ανθρωπότητα κατάφερε να συννενοηθεί σε παγκόσμιο επίπεδο μόνο όταν εμφανίστηκαν τα πρώτα αδιαμφισβήτητα σημάδια μεγάλης οικολογικής καταστροφής. Αυτό είναι το μάθημα της αντιμετώπισης από την παγκόσμια κοινότητα της απειλούμενης καταστροφής του στρώματος όζοντος της ατμόσφαιρας.

Η απειλή της κλιματικής αλλαγής

Θα ήθελα τώρα να συγκρίνω αυτή την επιτυχή προσπάθεια της ανθρωπότητας να αντιμετωπίσει ένα παγκόσμιο περιβαλλοντικό πρόβλημα με την σχετική αποτυχία μας να κάνουμε το ίδιο στην περίπτωση του φαινομένου του θερμοκηπίου. Δούλεψα και με αυτό το πρόβλημα στην πενταετία 1990-1996.
Το φαινόμενο του θερμοκηπίου προέρχεται από την επισώρευση αερίων στην ατμόσφαιρα όπως το διοξείδιο του άνθρακος CO2, το μεθάνιο, το νιτρώδες οξείδιο, τα CFC που είδαμε προηγουμένως ότι επίσης καταστρέφουν το όζον της ατμόσφαιρας κλπ. Το κυριώτερο βέβαια απ’ αυτά τα αέρια είναι το διοξείδιο του άνθρακος, το οποίο προέρχεται από όλων των ειδών καύσεις άνθρακα, πετρελαίου, βενζίνης στα αυτοκίνητά μας κλπ.
Ένα μεγάλο πρόβλημα με τα περισσότερα απ’ αυτά τα αέρια του φαινομένου του θερμοκηπίου είναι ότι η διάρκεια ζωής τους στην ατμόσφαιρα είναι της τάξης των 50 με 150 χρόνων. Αυτό σημαίνει ότι το διοξείδιο του άνθρακα που παρήγαγε το αυτοκίνητό μας για να έλθουμε εδώ, θα συνεχίσει να υπάρχει για πολλά χρόνια αφού εμείς θα έχουμε φύγει απ’ αυτό τον κόσμο. Αυτή η μεγάλη διάρκεια των αερίων αυτών στην ατμόσφαιρα δημιουργεί μ’ αυτό τον τρόπο και διαχρονικά ηθικά προβλήματα.
Ένα πρώτο τέτοιο πρόβλημα είναι το πρόβλημα των επερχόμενων γενεών. Η επισώρευση από την δική μας και από προηγούμενες γενιές ποσοτήτων ικανών να προκαλέσουν κλιματική αλλαγή μεγάλης έκτασης δημιουργεί ένα μεγάλο ηθικό πρόβλημα για μας απέναντι στις γενιές των παιδιών, εγγονιών μας κλπ. Οπότε τίθεται το ερώτημα: Έχουμε το δικαίωμα να τους κληροδοτήσουμε ένα πλανήτη στα πρόθυρα της καταστροφής;
Αλλά και η ολική καταστροφή του πλανήτη να μην έλθει, η αλλαγή του κλίματος της γης μπορεί να επιφέρει πολλά και ποικίλα κακά πάνω στον πλανήτη, ιδιαίτερα στις πιο φτωχές χώρες. Αυτά είναι:
- Έλλειψη νερού καθώς και επίταση της ήδη υπάρχουσας έλλειψης νερού σε πολλές περιοχές του πλανήτη, ενώ μπορεί να οδηγήσει σε μεγάλες πλημμύρες σε άλλες
- Πιθανότητα πρόκλησης πολλών θανάτων από βίαια καιρικά φαινόμενα
- Επέκταση τροπικών νόσων όπως η ελονοσία σε μεγάλες περιοχές του πλανήτη
- Μείωση της αγροτικής παραγωγής που μπορεί να προκαλέσει μεγάλους λιμούς σε φτωχές χώρες
- Δημιουργία εκατομμυρίων προσφύγων σε συνθήκες πείνας και έλλειψης στέγης.


Από περιβαλλοντική άποψη μεγάλη κλιματική αλλαγή μπορεί να οδηγήσει επίσης σε μεγάλες απώλειες στο ζωικό κεφάλαιο του πλανήτη:
- μείωση της βιοποικιλότητας με σημαντική αύξηση στην απώλεια για πάντα πολλών ζωικών ειδών
- καταστροφή πολλών σπάνιων οικοσυστημάτων
- θάνατος πολλών εκατομμυρίων διαφόρων ζωικών οργανισμών.
Μακροπρόθεσμα βέβαια μια εκτός ελέγχου κατάσταση μπορεί να οδηγήσει στην αποσταθεροποίηση των παγκόσμιων κλιματικών συστημάτων με ανυπόλογιστες συνέπειες για όλες τις μορφές ζωής πάνω στη γη.
Υπάρχει μια σημαντική διαφορά μεταξύ των δυο παγκόσμιων οικολογικών προβλημάτων που περιέγραψα πιο πάνω. Η διαφορά αυτή είναι ότι στην περίπτωση του φαινομένου του θερμοκηπίου δεν έχουμε ακόμη πλήρη απόδειξη της απειλής, η οποία όμως διαγράφεται από πλήθος ενδείξεων σε διάφορους επιστημονικούς τομείς, όπως η τήξη των πάγων της Αρκτικής και των Άλπεων, το ξεπάγωμα της τούντρας της Σιβηρίας, η αλλαγή στη ροή του Gulf Stream κλπ. Τίθεται λοιπόν το ερώτημα κατά πόσον θα υπακούσουμε στην αρχή της προφύλαξης (precautionary principle) και θα αναλάβουμε δράση εναντίον της κλιματικής αλλαγής πριν να έχουμε πλήρη απόδειξή της, διότι αν περιμένουμε όσο περιμέναμε και στην περιπτωση του όζοντος, τότε θα είναι ίσως αδύνατο να την αναστρέψουμε.
Αυτή η αρχή της προφύλαξης είναι σήμερα μέρος της περιβαλλοντικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και όλων των ευρωπαϊκών κρατών. Δεν συμφωνούν όμως οι Αμερικανοί, οι οποίοι προτείνουν μια άλλη αρχή, αυτή της πολιτικής «no regrets», δηλαδή μιας πολιτικής που να μη συνεπάγεται κόστος στην οικονομία τους και ιδιαίτερα στις βιομηχανίες τους. Τι πρέπει όμως να βάλουμε πρώτο στην ιεραρχία των αξιών μας, την υγεία του πλανήτη πάνω στον οποίο ζούμε ή την υγεία μερικών βιομηχανιών;

Ανάπτυξη, κλιματική αλλαγή και ενέργεια

Στο πρόβλημα όμως της κλιματικής αλλαγής δεν υπάρχουν μόνο ευθύνες προς τις υπόλοιπες γενιές, όπως ήδη είδαμε, αλλά διερωτάται κανείς για το ποιές είναι οι ευθύνες του ανεπτυγμένου κόσμου προς όλους τους υπο ανάπτυξη λαούς της γης. Η βιομηχανική εποχή ξεκίνησε λιγότερο από διακόσια χρόνια πριν, το δε διοξείδιο του άνθρακα διαρκεί κατά μέσο όρο περίπου 140 χρόνια μέσα στην ατμόσφαιρα της γης. Το μεγαλύτερο μέρος αυτών των εκπομπών βρίσκεται ακόμη στην ατμόσφαιρα και θα βρίσκεται εκεί για πάρα πολλές ακόμη δεκαετίες, αφού το μεγαλύτερο μέρος της βιομηχανικής ανάπτυξης έλαβε χώρα στη διάρκεια του 20ού αιώνα.
Τι θα γίνει όμως όταν οι Κίνα, Ινδίες, Βραζιλία και όλες οι άλλες πολυπληθείς χώρες του τρίτου κόσμου αρχίσουν να βρίσκουν τον δρόμο τους προς την βιομηχανική ανάπτυξη δυτικού τύπου; Ήδη το 2005 η τιμή του πετρελαίου εκτοξεύθηκε σε δυσθεώρητα ύψη, βασικά λόγω της πρόσθετης μεγάλης ζήτησης για πετρέλαιο στην γρήγορα αυξανόμενη οικονομία της Κίνας.
Οι χώρες του τρίτου κόσμου δεν δικαιούνται να πουν σε μας τους δυτικούς ότι αρκετά αναπτυχθήκαμε και ότι τώρα ήλθε η σειρά τους να εκπέμπουν διοξείδιο του άνθρακα από τις καινούργιες τους βιομηχανίες, οι οποίες θα είναι τουλάχιστον τόσο ενεργοβόρες όσο και οι δικές μας; Σε ποιό δικαστήριο παγκοσμίου κύρους θα πάμε να λύσουμε τις διαφορές μας αυτές; Και πόσο θα πρέπει να πληρώσουν οι αναπτυγμένες χώρες στις υπό ανάπτυξη χώρες για τις τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα που έχουν επισωρεύσει στην ατμόσφαιρα με την αλόγιστη κατανάλωση άνθρακα και πετρελαίου τα τελευταία 150 χρόνια;
Η απάντηση των ΗΠΑ σ’ αυτά τα ερωτήματα; Αν δεν δεχθούν και χώρες σαν την Κίνα, τις Ινδίες, την Βραζιλία κλπ. να αρχίσουν να ελέγχουν τα αέρια του θερμοκηπίου που εκπέμπουν, τότε δεν πρόκειται οι Αμερικανοί να δεχθούν να ελέγξουν τις δικές τους εκπομπές αυτών των αερίων.
Η εφημερίδα Μόντ στις αρχές Ιανουαρίου 2006 έγραψε ότι η κρίση για την τιμή του φυσικού αερίου που παίρνει η Ουκρανία από την Ρωσία ήταν από τις πρώτες αψιμαχίες του πρώτου παγκόσμιου πολέμου του 21ου αιώνα. Ευτυχώς η συμφωνία για τον διπλασιασμό μόνο και όχι τον τετραπλασιασμό της τιμής που πληρώνει η Ουκρανία στη Ρωσία για το φυσικό της αέριο ήλθε γρήγορα, αλλά δυστυχώς είναι σίγουρο ότι για την ώρα και τα πιο απαισιόδοξα σενάρια για την παγκόσμια επάρκεια από τις διάφορες μορφές ενέργειας και για το τι θα σημαίνουν αυτά τα σενάρια για την περαιτέρω οικονομική ανάπτυξη του κόσμου δεν μπορούν να αποκλειστούν.
Η διεθνής συμφωνία που διέπει την χρήση της ενέργειας και τις εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου είναι βέβαια το Πρωτόκολλο του Κυότο. Η συμφωνία αυτή προβλέπει περιορισμό των εκπομπών των αερίων αυτών και βαθμιαία αντικατάστασή τους από ήπιες μορφές ενέργειας, όπως η ηλιακή, η αιολική, η βιομάζα κλπ. Προβλέπει επίσης μηχανισμούς χρηματοδότησης της μετάβασης των υπό ανάπτυξη χωρών σε ένα κόσμο που θα χρησιμοποιεί πολύ λιγότερη ενέργεια για κάθε μονάδα παραγωγής.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση καθώς και οι περισσότερες βιομηχανικές χώρες, εκτός από τις ΗΠΑ και την Αυστραλία οι οποίες ενώ υπέγραψαν το Πρωτόκολλο τελικά αρνήθηκαν να το επικυρώσουν και να το εφαρμόσουν, έχουν θέσει ένα συνολικό στόχο μείωσης των εκπομπών των αερίου του θερμοκηπίου κατά 8%. Οι επιστήμονες μας λένε όμως ότι χρειάζεται μείωση κατά 60% τουλάχιστον των παγκοσμίων εκπομπών των αερίων αυτών για να σταματήσει η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας της γης. Υπολογίζεται ότι κατά μέσο όρο η ατμόσφαιρα της γης θερμάνθηκε κατά ένα σχεδόν βαθμό τα τελευταία 100 χρόνια.. Άρα το Πρωτόκολλο του Κυότο είναι μόνο ένα πρώτο βήμα στη μάχη κατά της υπερβολικής θέρμανσης της γης.

Περιβάλλον και ηθική

Θέτω λοιπόν εδώ το ερώτημα: Μήπως είναι καιρός, αντί να ασχολούμαστε μόνο με διεθνή δικαστήρια που δικάζουν εγκληματίες πολέμου ή συνοριακές διαφορές μεταξύ κρατών, να ιδρύσουμε διεθνή δικαστήρια που να επιληφθούν κρατών όπως οι ΗΠΑ και η Αυστραλία, τα οποία θέτουν εαυτά εκτός της παγκόσμιας ηθικής τάξης που αντιπροσωπεύεται από το Πρωτόκολο του Κυότο;
Μια που μιλάμε για διεθνή δικαστήρια αξίζει να θυμηθούμε ότι γύρω στις 150 χώρες έχουν συμφωνήσει για την ίδρυση του Παγκόσμιου Ποινικού Δικαστηρίου που θα έχει την έδρα του στη Ρώμη. Ποιά όμως μεγάλη χώρα δεν έχει δεχτεί να υπογράψει τη σχετική συμφωνία; Φυσικά οι ΗΠΑ, οι οποίες ούτε καν δέχονται να συζητήσουν την άρνησή τους για αμερικανούς πολίτες να δικαστούν εκτός της χώρας τους.
Υπάρχουν διάφορα εξειδικευμένα περιοδικά για το περιβάλλον με άρθρα σχετικά με το περιβάλλον και την ηθική. Μέσα σ’ αυτά περιγράφονται δύο είδη τέτοιων μελετών:
Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει μελέτες φιλοσόφων που εξετάζουν τα ηθικά προβλήματα που τίθενται από τη μόλυνση του περιβάλλοντος, την παραβίαση νομικών πλαισίων και ιδιαίτερα τη παραβίαση της ζωής ζώων ή ακόμα και την απειλή εξαφάνισης πολλών ζωικών ειδών, το δικαίωμα δράσης του ανθρώπου πάνω στον πλανήτη σε σύγκριση με τα συγκριτικά δικαιώματα άλλων έμβιων μορφών να υπάρξουν και να επιβιώσουν επίσης κλπ. Προσπαθούν δηλαδή οι φιλόσοφοι αυτοί να αναπτύξουν ηθικούς κανόνες για μια πιο σωστή συμπεριφορά του ανθρώπου σε όλες αυτές τις περιπτώσεις.
Η δεύτερη κατηγορία άρθρων σχετικών με την οικολογία και την ηθική έχει να κάνει με τα ηθικά διλήμματα που προκύπτουν από τον συνδυασμό ή την συνεργία των περιβαλλοντικών επιπτώσεων δράσης του ανθρώπου σε πλανητικό επίπεδο, της παγκόσμιας οικονομίας και των κοινωνικών προβλημάτων που υπάρχουν, ιδιαίτερα στις αναπτυσσόμενες χώρες. Είναι δε αυτοί οι τρεις παράγοντες, το περιβάλλον, η οικονομία και η κοινωνία, οι τρεις πυλώνες της βασικής έννοιας της βιώσιμης ανάπτυξης, όπως αυτή έχει πλέον γίνει γενικά αποδεκτή. Πρέπει δηλαδή να είναι αυτοί οι τρεις παράγοντες σε ισορροπία αν θέλουμε να πετύχουμε μια ανάπτυξη που θα έχει διάρκεια πάνω στον πλανήτη.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει προσπαθήσει να κάνει βήματα προς αυτή την κατεύθυνση της βιώσιμης ανάπτυξης με την συμφωνία το 2000 της Στρατηγικής της για την Βιώσιμη Ανάπτυξη, χωρίς όμως να έχει σημειωθεί ακόμη μεγάλη πρόοδος στην εφαρμογή αυτής της Στρατηγικής από τα κράτη μέλη.
Ο πιο γενικά αποδεκτός ορισμός της έννοιας της βιώσιμης ανάπτυξης είναι αυτός που έδωσε η πρώην πρωθυπουργός της Νορβηγίας, Χάρλεμ Γκρο Μπρούντλαντ στην αναφορά του ΟΗΕ που υπάρχει και σε βιβλίο με τον τίτλο «Το κοινό μας μέλλον». Ο ορισμός αυτός δεν είναι άλλος από το ότι η παγκόσμια ανάπτυξη δεν θα πρέπει να θέσει σε κίνδυνο τις πλουτοπαραγωγικές πηγές του πλανήτη που θα χρειάζονται στις επόμενες γενιές. Βλέπουμε δηλάδή ότι τίθεται πάλι το θέμα της ευθύνης της δικής μας γενιάς απέναντι στις γενεές που θα έλθουν στο μέλλον σε σχέση με την κατάσταση του πλανήτη που θα τους κληροδοτήσουμε.

Το πρόβλημα της ανάπτυξης του τρίτου κόσμου

Έχουμε ήδη αναφερθεί παραπάνω στο θέμα της ανάπτυξης, ιδιαίτερα των πιο φτωχών χωρών της γης, γιατί είδαμε ήδη ότι το πρόβλημα της ανάπτυξης έχει άμεση σχέση με τα παγκόσμια οικολογικά προβλήματα που περιγράψαμε.
Η συνεχής ανάπτυξη είναι βέβαια το κύριο μέλημα όλων των χωρών του καπιταλιστικού κόσμου στον οποίο ζούμε σήμερα. Οι οικονομολόγοι έχουν υπολογίσει ότι αν η οικονομία μιας χώρας δεν αναπτυχθεί κατά 2 με 3% τον χρόνο, τότε η χώρα αυτή θα έχει προβλήματα οικονομικής ύφεσης, όπως αυξανόμενη ανεργία, ή πληθωρισμό ή μπορεί και τα δύο.
Η ανάπτυξη των φτωχών χωρών του τρίτου κόσμου σήμερα φαίνεται να περνάει μέσα από ένα πλέγμα αποφάσεων που παίρνονται σε παγκόσμιο επίπεδο σε διάφορους διεθνείς οργανισμούς. Οι κυριώτερες απ’ αυτές είναι:
- οι τρεις παγκόσμιες Διασκέψεις του ΟΗΕ για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη, της Στοκχόλμης του 1972, του Ρίο ντι Τζανέϊρο του 1992, και του Γιοχάνεσμπουργκ του 2002
- Η Διεθνής Συνδιάσκεψη του 2000 που συμφώνησε τους Παγκόσμιους Στόχους της Χιλιετίας για την Ανάπτυξη των φτωχών χωρών (Millennium Development Goals). Η συμφωνία αυτή προβλέπει φιλόδοξους στόχους, όπως η μείωση στο 50% της φτώχειας στον κόσμο μέχρι το 2015, ή την μείωση στο 50% των πληθυσμών που δεν έχουν σήμερα πόσιμο νερό κ.ά.
- οι διαπραγματεύσεις που διεξάγονται στα πλαίσια του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ), δηλαδή ο γύρος της Ντόχα για την ανάπτυξη και
- Η Διάσκεψη του Μόντερεϋ του 2000, όπου οι αναπτυγμένες χώρες συμφώνησαν να συνεισφέρουν τουλάχιστον το 0,7% του ακαθάριστου εθνικού τους προϊόντος για οικονομική βοήθεια στις αναπτυσσόμενες χώρες του τρίτου κόσμου. Σήμερα βέβαια βλέπουμε ότι μόνο λίγες χώρες όπως η Δανία, η Σουηδία και η Νορβηγία έχουν τηρήσει αυτή την υπόσχεση που έδωσαν στις αναπτυσσόμενες χώρες.
Οι διαπραγματεύσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου επικεντρώνονται στο αγροτικό πρόβλημα, όπου οι αναπτυσσόμενες χώρες διεκδικούν το άνοιγμα των εσωτερικών αγορών της Αμερικής, της ΕΕ κλπ στα αγροτικά προϊόντα τους. Σε αντάλλαγμα οι αναπτυσσόμενες χώρες θα δέχονταν να ανοίξουν τις αγορές τους στον τομέα των υπηρεσιών.
Αν στις αναπτυγμένες χώρες ο αγροτικός τομέας της οικονομίας τους έχει φτάσει να είναι λίγα εκατοστά της οικονομίας τους, στις αναπτυσσόμενες χώρες τα αγροτικά προϊόντα τους αντιπροσωπεύουν συνήθως το 50% της οικονομίας τους και πολλές φορές ακόμη και το 80% ή και το σύνολο της οικονομικής τους δραστηριότητας. Είναι δηλαδή για αυτές τις χώρες πάρα πολύ σημαντικό να μπορούν να πουλήσουν τα προϊόντα τους στις πλούσιες χώρες, και είναι ό μόνος τρόπος ίσως για να αντιμετωπίσουν τα τεράστια προβλήματα φτώχειας που έχουν.
Θα θελήσουν όμως οι αναπτυγμένες χώρες, και ας μη ξεχνάμε εδώ μιλάμε για τις δικές μας χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να φτάσουν σε μια παγκόσμια συμφωνία στα πλαίσια του ΠΟΕ που να βοηθάει πραγματικά τις αναπτυσσόμενες χώρες να μπορέσουν να πουλήσουν τα αγροτικά τους προϊόντα στις δικές μας αγορές; Τίθεται βέβαια εδώ ένα στη βάση του ηθικό δίλημμα: ποιους πρέπει να βοηθήσουμε πρώτα, τους δικούς μας αγρότες ή τους αγρότες των αναπτυσσόμενων χωρών;

Συμπέρασμα

Το άρθρο αυτό επικεντρώθηκε σε δύο μόνο παγκόσμια οικολογικά προβλήματα. Υπάρχουν όμως πολλά άλλα με σημαντικότερα την έλλειψη υδάτινων πόρων και πόσιμου νερού σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες, την καταστροφή της βιοποικιλότητας, την καταστροφή των τροπικών δασών, την αυξανόμενη απερήμωση κλπ.
Καταδείξαμε την άμεση σχέση που υπάρχει ανάμεσα στη σωστή αντιμετώπιση των παγκόσμιων οικολογικών προβλημάτων και στις προσπάθειες που γίνονται για την ανάπτυξη των λιγότερο αναπτυγμένων χωρών.
Δυστυχώς δεν έχουμε φτάσει ακόμη στο σημείο να προσπαθήσουμε να επιτύχουμε μια συνολική αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων σε παγκόσμιο επίπεδο. Υπάρχει βέβαια η προσπάθεια του ΟΗΕ που γίνεται στα πλαίσια της Επιτροπής του ΟΗΕ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη (CSD) που εδρεύει στη Νέα Υόρκη. Δυστυχώς όμως δεν έχει προχωρήσει πολύ αυτό το πλαίσιο παγκόσμιας δράσης.
Προσπαθούμε να λύσουμε αυτά τα προβλήματα με επι μέρους συμφωνίες είτε στον οικολογικό είτε στον οικονομικό τομέα χωρίς να κατανοούμε τη βαθύτερη σχέση μεταξύ αυτών των προβλημάτων. Και όταν γίνει μια προσπάθεια για κάποια πιο συνολική αντιμετώπιση, όπως αυτή της συμφωνίας για τους Παγκόσμιους Στόχους της Χιλιετίας για την Ανάπτυξη των φτωχών χωρών (UN Millennium Development Goals), οι πιο πλούσιες χώρες δεν αναλαμβάνουν τις πολιτικές και τις οικονομικές τους ευθύνες.
Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε ότι ανάπτυξη χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη, πολιτική ισότητα, μη καταπίεση των μειονοτήτων και σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων θα ήταν οπωσδήποτε στρεβλή. Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε τη μεγάλη δυσκολία που έχουν πολλές χώρες της Αφρικής, της Ασίας κλπ. να διακυβερνηθούν με αυτό που λέμε εμείς δημοκρατικό τρόπο. Οι διαφορετικές φιλοσοφίες που έχουν αυτοί οι λαοί, οι διάφοροι πολιτισμοί που έχουν, καθώς και τα ιστορικά κατάλοιπα της δυτικής αποικιοκρατίας, όλα αυτά κάνουν πολύ σύνθετα τα προβλήματα που προσπαθούμε να λύσουμε με αυτές τις παγκόσμιες συνδιασκέψεις που ανέφερα πιο πάνω.
Μεγάλες βέβαια διαφορές υπάρχουν και στις διάφορες φιλοσοφικές προσεγγίσεις που προσπαθούν να βρουν ένα πιο σωστό μοντέλο ανάπτυξης για τον κόσμο σ’ αυτή την μετά την πτώση του κομμουνισμού εποχή. Για παράδειγμα ο Γάλλος καθηγητής Serge Latouche σε άρθρο του στη Monde diplomatique, το οποίο επίσης μεταφράστηκε στα ελληνικά και δημοσιεύτηκε στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία θέτει το ερώτημα: Πώς μπορούμε να δρομολογήσουμε τον ενάρετο κύκλο (δηλαδή, το ακριβώς αντίθετο του φαύλου κύκλου) της απο-ανάπτυξης, εξασφαλίζοντας παράλληλα την κοινωνική δικαιοσύνη;
Ένα σχέδιο για την οικοδόμηση μιας κοινωνίας που θα στηρίζεται στην αυτονομία και στην εξοικονόμηση συναντά μεγάλη αποδοχή, παρά το γεγονός ότι οι οπαδοί του είναι στρατευμένοι κάτω από διαφορετικές σημαίες:
- της απο-ανάπτυξης
- της εναντίωσης στον παραγωγισμό
- του κινήματος για τον αναπροσδιορισμό της ανάπτυξης
- ακόμα και της βιώσιμης ανάπτυξης
Αναφέρω αυτές τις ιδέες μόνο σαν τίτλους, γιατί αξίζουν ιδιαίτερης ανάλυσης όλες τους. Αναφερθήκαμε βέβαια παραπάνω στην ιδέα της βιώσιμης ανάπτυξης.
Θα μπορούσε να πει κανείς ότι αυτό που χρειάζεται σήμερα είναι μια νέα παγκόσμια ηθική, ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο αλα Ρουσό, που να δένει τις αναπτυγμένες με τις αναπτυσσόμενες χώρες σε μια πολιτική, οικονομική και κοινωνική στήριξή τους προς μία προσπάθεια για να μπούμε σ’ ένα δρόμο πιο ισορροπημένης ανάπτυξης σε παγκόσμιο επίπεδο. Πιστεύω ότι δεν έχουμε άλλο τρόπο παρά να προσπαθήσουμε να συνεννοηθούμε με όλους αυτούς τους λαούς, μια και έχουμε ήδη έλθει τόσο κοντά τους μέσω της παγκοσμιοποίησης. Η ιδέα αυτή βέβαια έχει προταθεί κατά καιρούς σε διάφορα διεθνή πλαίσια συζήτησης.
Συγχρόνως ίσως να είναι αυτός ο καλύτερος και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα τα μεγάλα οικολογικά προβλήματά της σε παγκόσμιο επίπεδο, με πρώτο τον μεγάλο κίνδυνο της κλιματικής αλλαγής, αλλά και άλλα σοβαρά προβλήματα, όπως την έλλειψη υδάτινων πόρων, την προϊούσα απερήμωση, την καταστροφή των τροπικών δασών, την καταστροφή της βιοποικιλότητας του πλανήτη κλπ.
Πιστεύω ότι χρειαζόμαστε σήμερα παγκόσμιους ηθικούς κανόνες για να μπορέσουμε σαν ανθρωπότητα να βάλουμε μια σειρά στα πράγματα, έτσι ώστε να μπορέσουμε να κληροδοτήσουμε ένα πλανήτη στα παιδιά μας που δεν θα απειλείται από μύρια προβλήματα οικολογικά, πολιτικά και οικονομικά.
Αυτή τη στιγμή σίγουρα αυτό μοιάζει με όλες τις άλλες ουτοπίες που ο άνθρωπος έχει κατά καιρούς εφεύρει για την καλυτέρευση της ζωής του σ’ αυτό τον κόσμο. Σίγουρα δεν θα είναι εύκολο να βρούμε μια πιο ηθική τάξη πραγμάτων όταν έχουμε την Αμερική, τη μεγαλύτερη δύναμη στη γη σήμερα – τη χώρα που θέλει ακόμη να είναι ο αρχηγός των ελεύθερων δημοκρατιών πάνω στη γη – να κάνει ένα πόλεμο εναντίον της τρομοκρατίας, όπως τον ονομάζει, χωρίς να σέβεται τον ΟΗΕ, να βομβαρδίζει όπου θέλει κατά βούληση, να καταπατεί στο Γκουαντάναμο την Συνθήκη της Γενεύης για το πώς πρέπει κανείς να μεταχειρίζεται αιχμαλώτους πολέμου, κλπ.
Από την άλλη μεριά δεν είναι και τόσο δύσκολο να κάνουμε ένα μεγάλο πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Φτάνει να εφαρμοστούν όλες οι παγκόσμιες συμφωνίες όπως οι αποφάσεις του ΟΗΕ, συμφωνίες σαν αυτή του Όσλο για το Μεσανατολικό κλπ.
Παρ’ όλα αυτά ο κόσμος προσπαθεί. Αυτές τις μέρες γίνονται οι δύο μεγάλες ετήσιες συγκεντρώσεις ανθρώπων σε δύο νέους πόλους πλανητικού γίγνεσθαι: στο Ντάβος της Ελβετίας, οι ισχυροί της γης μαζί με τον κόσμο των παγκόσμιων επιχειρήσεων, συζητούν και κατά βάση προσπαθούν να βρούν μια άκρη στα προβλήματα που ανέφερα, έτσι ώστε να μπορέσει ο κόσμος να συνεχίσει τον φρενήρη δρόμο του προς την παγκόσμια ανάπτυξη.
Ο άλλος πόλος, αυτός του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, The World Social Forum, έχει τη συνάντησή του φέτος στο Καράκας της Βενεζουέλας. Δεν είναι τυχαίο βέβαια ότι οι φτωχές χώρες του κόσμου, μαζί με όλους αυτούς που τις υποστηρίζουν πολιτικά, οικονομικά αλλά και ηθικά θα έλεγα, συσκέπτονται στην πρωτεύουσα της Λατινικής Αμερικής που πρώτη τόλμησε να εκλέξει δημοκρατικά τους ενδογενείς ινδιάνους στη διακυβέρνηση της χώρας τους, μετά από πεντακόσια χρόνια καταπίεσής τους. Η Βολιβία μόλις έκανε το ίδιο πριν από λίγο καιρό.
Ίσως η ουτοπία που προτείνω να έχει μέλλον. Δεν μπορεί παρά να έχει μέλλον αν έχουμε πίστη στον άνθρωπο και στην ικανότητά του να αντεπεξέλθει σε όλες της μεγάλες δυσκολίες της ύπαρξής του.




ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1) World Commission on Environment and Development, “Our Common Future”, Oxford University Press, 1987
2) Serge Latouche, “Ecofascisme ou écodémocratie”, Le Monde Diplomatique, Novembre 2005
3) La Revue Durable, Décembre 2005
4) Alternatives Internationales, Mars 2005
5) L’ écologie : Humanisme ou naturalisme ?, Ethique, No 13, 1994/3
6) The Sustainable Development Agenda, OECD, 2001
7) A European Union Strategy for Sustainable Development, European Commission, 2002
8) Indicators for Sustainable Development, Eurostat, 1997
9) Mikhail Gorbachev, The World: Nature Will Not Wait, World-Watch, March/April 2001
10) Paul and Anne Ehrlich, The United States: Another Leap Backward, World-Watch, March/April 2001
11) Stephen J. Decanio, Economic Analysis, Environmental Policy, and Intergenerational Justice in the Reagan Administration, The Case of the Montreal Protocol, International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics 3: 299-321, 2003
12) Winning the battle against global climate change, Commission Staff Working Paper, Brussels, 9.2.2005