Τ. 3 Πέντε ποιήματα και μια συνέντευξη του Μαχμούντ Νταρβίς

Πέντε ποιήματα και μια συνέντευξη του Μαχμούντ Νταρβίς

Παρουσίαση-μετάφραση: Δημήτρης Πορφύρης

Την εποχή του προληπτικού πολέμου, η αντιπρόταση είναι προληπτική ποίηση. Γιατί η ποίηση δεν είναι μια ακόμη φράξια –σέκτα ή μειονότητα που επιδιώκει την αναγνώρισή της, αλλά μια τέχνη που σύμφωνα με τον Ντιντερό «οφείλει να έχει κοινωνική αποστολή και χρησιμότητα». «Θάμαι πάντα με το μέρος εκείνων που δεν έχουν τίποτα και που τους αρνούνται ακόμα και την ησυχία αυτού του τίποτα» , διακηρύσσει ο Λόρκα. «… δε θέλουν την πρόοδο, θέλουν την υπεροχή», καταγγέλλει ο Μπρεχτ. «Η Νέα Ρώμη, η Σπάρτη της τεχνολογίας και της ιδεολογίας της παραφροσύνης» καγχάζει την κάθε υπερδύναμη ο Νταρβίς. «Έπαιρνε τα μέτρα τ’ ουρανού με τις αλυσίδες του» ... «έπαιρνε τα μέτρα του χρόνου με τις αλυσίδες του», οικτίρει το λαό του. Ένας απ’ τους αντιπροσωπευτικότερους εκπροσώπους της κοινωνικής και ανθρωπιστικής λογοτεχνίας, ο παλαιστίνιος ποιητής Μαχμούντ Νταρβίς.



Μια φωνή από τον ελαιώνα

Η ηχώ ερχόταν απ’ τον ελαιώνα.
εγώ ήμουν σταυρωμένος στην πυρά
και απέτρεπα τα κοράκια: μη με βασανίζετε.
Θα μπορούσα να επιστρέψω στο σπίτι
κι ο ουρανός να βρέξει
και....να εξαλείψει αυτό
το σαρκοφάγο ξύλο.

Μια μέρα θα κατεβώ απ’ τον σταυρό μου
αλλά τότε, πώς
θα γυρίσω στο σπίτι, γυμνός και ξυπόλητος;

1966










Η φυλακή

Η διεύθυνσή μου άλλαξε.
η ώρα των γευμάτων μου,
το μερτικό του καπνού,
ώς και το χρώμα των ρούχων μου, και το πρόσωπό μου
κ’ η μορφή μου, άλλαξαν.
Το φεγγάρι,
μονάκριβο, εδώ στην καρδιά μου,
και πιο ωραίο και πιο μεγάλο στο εξής.
Και η ευωδιά της γης: αρώματα
και η γεύση της φύσης: γλυκίσματα.
Σα να στεκόμουν στη στέγη του πατρικού μου,
κι ένα άστρο νέο,
ένθετο στα μάτια μου.

1966








Πάνω σ΄αυτή τη γη

Πάνω σ΄αυτή τη γη, υπάρχει ό,τι αξίζει ζωή:
Ο δισταγμός τ’Απρίλη, τ’άρωμα του άρτου της αυγής,
οι απόψεις μιας γυναίκας για τους άντρες,
τα γραπτά τού Αισχύλου, η αρχή της αγάπης,
το χορτάρι στην πέτρα,
μητέρες ν’ ακροπατούν σε φλάουτο
και ο φόβος που εμπνέει η θύμηση στους κατακτητές.

Πάνω σ΄αυτή τη γη, υπάρχει ό,τι αξίζει ζωή:
Το τέλος του Σεπτέμβρη, μια γυναίκα που βγαίνει απ’ τα σαράντα,
η ωρίμανση όλων των βερίκοκών της, η ώρα του ήλιου στη φυλακή,
σύννεφα που αντιγράφουν ένα σκίρτημα των κτισμάτων,
οι επευφημίες ενός λαού γι’ αυτούς που ανεβαίνουν χαμογελαστοί προς τον θάνατό τους
και ο φόβος
που εμπνέουν τα τραγούδια στους τυράννους.

Πάνω σ’ αυτή τη γη, υπάρχει ό,τι αξίζει ζωή:
στέκεται η κυρά της γης, μητέρα των προλόγων και των επιλόγων.
η καλούμενη Παλαιστίνη.
η αποκαλούμενη έκτοτε Παλαιστίνη.
Κυρία μου, αξίζω, αξίζω τη ζωή,
γιατί εσύ είσαι η Κυρία μου.

1986






Στη μητέρα μου

Νοσταλγώ το ψωμί της μητέρας μου
τον καφέ της ,τα χάδια της...
την πλησμονή της παιδικότητας.
Μέρα με τη μέρα,
λάτρευα τη ζωή,
γιατί αν πέθαινα,
θα ντρεπόμουν για τα δάκρυα της μητέρας μου.

Αν κάποτε γυρίσω,
φτιάξε από μένα μια σκιά για τα βλέφαρά σου.
Σκέπασε τα κόκκαλά μου μ’ αυτή τη χλόη, τη βαπτισμένη στ’ αθώα τακούνια σου.
Συγκράτησέ με από μια πόρπη των μαλλιών σου,
ως μια κλωστή που θα κρέμεται απ’ το στρίφωμά σου...
Κι ίσως τότε νάμαι ένας θεός,
περίπου ένας θεός,
αν θ’ άγγιζα την καρδιά σου...

Αν κάποτε γυρίσω, θάψε με.
προσάναμμα στην εστία σου.
Και άπλωσέ με στο σκοινί με τ’ ασπρόρουχα,
στην ταράτσα του σπιτιού σου.
Δε στέκομαι όρθιος χωρίς την προσευχή σου.
Γέρασα. Φέρε μου τα παιδικά μου αστέρια
κι εγώ θα τα μοιραστώ με τους νεοσσούς,
στο δρόμο της επιστροφής
στη φωλιά της προσμονής σου.

1966






To ποίημα της γης

1

Το Μάρτη, τη χρονιά της Ιντιφάντα, η γη
μας αποκάλυψε τα αιμάτινα μυστικά της.
Το Μάρτη, πέντε κόρες πέρασαν μπροστά
απ’τις πασχαλιές και τις σφαίρες.
Όρθιες στην πόρτα ενός σχολειού
αναφλέγησαν σε ρόδα και θυμάρι της πατρίδας.
εισηγήτριες του άσματος της άμμου.
Εισχώρησαν μες στον κλοιό, σ’οριστική περίπτυξη.
Ο Μάρτης έρχεται στη γη, στα έγκατά της
Καταφθάνει και στο χορό των κοριτσιών.
Οι πασχαλιές λυγίζουν ελαφρά για να διέλθουν οι φωνές τους.
Τα πουλιά τείνουν το ράμφος τους στην κατεύθυνση του ύμνου
και της καρδιάς μου.
Εγώ είμαι η γη,
και η γη, είσαι συ
Χαντίτζα! Μην κλείνεις την πόρτα.
Μην προσχωρείς στη λήθη.
Tο Μάρτη, πέντε κόρες πέρασαν μπροστά
απ’ τις πασχαλιές και τις σφαίρες.
Έπεσαν στην πόρτα ενός δημοτικού σχολειού.
Στα δάχτυλα, η κιμωλία παίρνει τα χρώματα πουλιών.
Το Μάρτη, η γη μας αποκάλυψε τα μυστικά της.

1977




Αποσπάσματα από συνέντευξη του ποιητή στη γαλλική εφημερίδα «L’Ηumanité» στις 15/04/04

Δημ.: Μια προηγούμενη σειρά συνεντεύξεών σας έφερε τον τίτλο «Η Παλαιστίνη ως μεταφορά». Πώς ακριβώς εννοείτε αυτόν τον χαρακτηρισμό;
Νταρβις: Ο εκδότης μου επέλεξε αυτόν τον τίτλο. Αυτή η μεταφορά επιτρέπει να μιλήσουμε για την ποίηση: για τη σχέση του ανθρώπινου πλάσματος με την ιστορία του, την ύπαρξή του, τη φύση, το εγώ του όσο και για τις ατομικές και συλλογικές ελευθερίες του. Για μένα η Παλαιστίνη δεν είναι ένας περιορισμένος γεωγραφικός χώρος. Αυτή επαναφέρει το αίτημα της Δικαιοσύνης, της Ελευθερίας, της Ανεξαρτησίας αλλά επίσης παραπέμπει σ’ έναν τόπο πολιτιστικού πλουραλισμού και συνύπαρξης. Η διαφορά ανάμεσα σε αυτό που εγώ υπερασπίζομαι και στην επίσημη ισραηλινή νοοτροπία –θα έλεγα στην κυρίαρχη νοοτροπία σήμερα στο Ισραήλ–είναι ότι αυτή εδώ οδηγεί σε μια αντίληψη αποκλειστικότητας της Παλαιστίνης, ενώ για εμάς πρόκειται για έναν τόπο πολυσήμαντο. Γιατί εμείς δεχόμαστε την ιδέα ενός πλουραλισμού πολιτισμικού , ιστορικού και θρησκευτικού στην Παλαιστίνη. Αυτή τη χώρα κληρονομήσαμε. Αυτή δεν ήταν ποτέ μονοδιάστατη, ούτε ανήκε μόνο σ’ έναν λαό. Μέσα απ’ τα γραπτά μου, αναγνωρίζομαι ως παιδί των πολλών διαδοχικών πολιτισμών. Υπάρχει θέση για την εβραϊκή, ελληνική, χριστιανική, μουσουλμανική φωνή. Η αντίπαλη οπτική επικεντρώνει όλην την ιστορία της Παλαιστίνης μέσα στην εβραϊκή της περίοδο. Εγώ δεν έχω το δικαίωμα να τους προσάψω την αντίληψη που έχουν για τους εαυτούς τους. Μπορούν να καθορίσουν την ταυτότητά τους οπως θέλουν. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η αντίληψη ταυτότητας σημαίνει την άρνηση αυτής του άλλου. ...

Δημ. Επιτρέψτε μου αυτήν την ερώτηση την κάπως άκομψη, αλλά η ποίηση στο υψηλότερο νόημά της, όπως εσείς την εξασκείτε σήμερα, μπορεί να αποτελέσει μια εναλλακτική της θρησκείας;
Νταρβίς: Ο Ουίλλιαμ Μπλαίηκ έλεγε ότι η φαντασία είναι μια νέα θρησκεία. Ολόκληρο το κίνημα του Ρομαντισμού εννοεί να υποκαταστήσει την ποιητική έμπνευση από την θρησκευτικο-προφητική. Εγώ πιστεύω, ότι η θρησκεία και η ποίηση προήλθαν απ’ την ίδια πηγή, αλλά η ποίηση δεν είναι μονοθεϊστική. Όπως το διατύπωσε ο Χάιντεγκερ, «αυτή διορίζει τους θεούς». Η ποίηση βρίσκεται σε διαρκή εξέγερση ενάντια στον εαυτό της, αδιάκοπα μεταβάλλεται. Η θρησκεία είναι σταθερή, παγιωμένη, μόνιμη. Αντίθετα, το αίτημα του «αγνώστου» τούς είναι κοινό. Η ποίηση τείνει προς το αθέατο χωρίς να βρίσκει λύση. Η θρησκεία βρίσκει μια λύση άπαξ και δια παντός. Μήπως το μεγάλο πρόβλημα του Μαρξισμού δεν ήταν ότι κάποια στιγμή έγινε θρησκεία;

Δημ: Η ποίηση είναι σήμερα συμβατή με τη θρησκεία υπό τη μορφή της την πιο βίαιη και διεκδικητική;
Νταρβίς: Ο φανατισμός εμποδίζει την ποίηση να διαδοθεί. Ο μανιχαϊσμός του δεν ταιριάζει καθόλου στην ποίηση. Ο φανατισμός διαθέτει προειλημμένες απαντήσεις. Ο ποιητής είναι αυτός που αμφισβητεί και δέχεται τον άλλον. Μου φαίνεται ότι η Ποίηση είναι συνυφασμένη με την Ειρήνη. Η ποίηση εκστασιάζεται μπροστά στο γυναικείο κάλλος και στην ομορφιά των πραγμάτων. Ο φανατισμός απομονώνει τη γυναίκα και την κρύβει. Η ποίηση αγαπά το κρασί. Ο φανατισμός το απαγορεύει. Η ποίηση ιεροποιεί τις γήινες απολαύσεις. Ο φανατισμός μανιωδώς αντιτίθεται.Η ποίηση ελευθερώνει τις αισθήσεις. Ο φανατισμός τις χαλιναγωγεί. Η ποίηση εξανθρωπίζει τους Προφήτες, γι’ αυτό η κουλτούρα η προερχόμενη απ’ τον θρησκευτικό φανατισμό είναι κατ’ εξοχήν αντι-ποιητική. Ο φανατισμός μπορεί να φτάσει να καταργήσει κάθε τι που αντιτίθεται στην κοσμοαντίληψή του. Στις μορφές του τις πιο ακραίες, αντιπροσωπεύει ένα θανάσιμο κίνδυνο για την ποίηση και γιά τους ποιητές. Κατά τη διάρκεια της Χρυσής Εποχής της Αραβικής Ποίησης (9ος –11ος αι) το κράτος ήταν αρκετά ανεκτικό, ανοικτό σε όλες τις κουλτούρες. Υπήρχε κυρίως μια πολύ ερωτική και βακχική ποίηση. Ο μουσουλμανικός φονταμενταλισμός είναι ο ίδιος μια αντίδραση στον αμερικάνικο και ισραηλινό φονταμενταλισμό και φανατισμό. Ο παγκόσμιος αμερικάνικος δεσποτισμός, όπως παρουσιάζεται σήμερα, επιφέρει τη νομιμοποίηση του μουσουλμανικού φανατισμού. Όταν οι Αμερικάνοι μιλούν για «τρομοκρατία» ως αναπόσπαστο στοιχείο του Ισλάμ, αυτοί εξωθούν τους μουσουλμάνους σε κάποιες ακρότητες. Η σύγχρονη μάχη που εμφανίζεται ως διαπάλη μεταξύ πολιτισμών, δεν είναι άλλη παρά μια διαμάχη ανάμεσα σε φανατισμούς. Δεν πρόκειται για πόλεμο πολιτισμών, αλλά για πόλεμο ανάμεσα σε διαφορετικές βαρβαρότητες.

Δημ. Η ποίησή σας σημαδεύτηκε από τον χαρακτηρισμό που της απέδωσε ο Ρίτσος ως «επικό λυρισμό». Πιστεύετε ότι αυτός ο χαρακτηρισμός ευσταθεί ώς και σήμερα, δοθέντος ότι στη Δύση πρόκειται για μια φόρμα παρωχημένη εδώ και αιώνες;
Nταρβίς: Η επική ποίηση με την κλασική έννοια, έχει εξαφανισθεί εδώ και αρκετό καιρό. Αυτή είναι, όπως το απέδειξε και ο Χέγκελ, συνυφασμένη με τους αρχαίους πολιτισμούς. Ο λυρισμός έχει διαχρονική αξία γιατί πάντα υπάρχει ένας πλουραλισμός του εγώ. Αυτή η μορφή ποίησης εκφράζει λεπτομέρειες και μέρη της ψυχής ενός λαού. ...Όταν ο Ρίτσος ορίζει την ποίησή μου ως ένα «επικό λυρισμό» επιχειρεί να μιλήσει για τη δομή του ποιήματος και για την πολλαπλότητα των φωνών στο εσωτερικό του. Δεν υπάρχει μόνο η φωνή μου αλλά και οι άλλες που εκφράζουν το σύνολο. Η ποίησή μου δεν τοποθετείται μέσα σ’ ένα χώρο περιορισμένο και προσωπικό αλλά σ’ έναν ευρύ χώρο στο ιστορικο-γεωγραφικό γίγνεσθαι, εξ ου και κάποια στοιχεία που παραπέμπουν στην επική ποίηση. Ο λυρισμός αυτών των ποιημάτων δεν είναι πολύ προσωπικός, ούτε ατομικός. Είναι ένας συλλογικός λυρισμός...

Δημ: Η ποίηση μπορεί να βοηθήσει ένα λαό να είναι ο εαυτός του ακόμα και στις πιο αντίξοες συνθήκες επιβίωσης;
Νταρβίς: Νομίζω ότι ο ρόλος της ποίησης σ’ έναν εθνικό αγώνα δεν εξυπακούεται. Η επιρροή της δεν είναι άμεση. Αυτή αποτελεί ένα διαρκές ταξίδι ανάμεσα σε κουλτούρες και χωροχρόνους. Με αυτήν την έννοια δεν πιστεύω σε μια εθνική ποίηση. Καθώς ο ποιητής είναι το παιδί μιας εποχής και μιας δεδομένης γλώσσας, αυτός συμβάλλει αδιαμφισβήτητα στη διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας ενός λαού, διαδραματίζοντας ένα ρόλο πολιτισμικής σημασίας. ..
Στη δεκαετία του’50, εντός του αραβικού κόσμου αλλά και στον κόσμο ολόκληρο, η στρατευμένη ποίηση, κυρίως στη δική σας, στον Αραγκόν, ο ποιητής είχε ένα ρόλο άμεσα πολιτικό. Ο κόσμος ήταν λιγότερο σύνθετος απ’ ό,τι σήμερα. Στην περίπτωσή μας, η ισραηλινή κατοχή είναι μια κατάσταση χρόνια σ’ αντιδιαστολή με τη γερμανική κατοχή στη Γαλλία. Ποιός καλλιτέχνης μπορεί ν’ αναλαμβάνει διαρκώς το ρόλο του ποιητή των ανάλογων συνθηκών, του στρατευμένου ποιητή με την κλασσική έννοια; Aν αυτός προτίθεται να διαδραματίζει αυτόν το ρόλο, η κατοχή θα πετύχει επίσης να σκοτώσει την ποίηση.