Μικρή ιστορία της ελευθεριακής σκέψης και πράξης
Διονύσης ΑντωνόπουλοςΑ. Αναρχία, από το στερητικό α και την αρχή ως εξουσία και όχι ως ηθική αξία. Ο αναρχισμός δεν είναι απλά μια πολιτική θεωρία που εναντιώνεται στο κράτος. Είναι τρόπος σκέψης, τρόπος ζωής και θεώρησης των πραγμάτων και πάνω απ’ όλα μια τάση αμφισβήτησης της ιεραρχικής δομής ως αναγκαίας.
Ενώ ο όρος χρησιμοποιείται για πρώτη φορά τον 19ο αιώνα από τον Πιερ-Ζοζέφ Προυντόν, μπορούμε να βρούμε στοιχεία της ελευθεριακής σκέψης αιώνες νωρίτερα. Στην αρχαία Ελλάδα, οι στωικοί διακήρυσσαν την επικράτηση του ηθικού νόμου του ατόμου αποστρεφόμενοι την παντοδυναμία του κράτους.
Οι ρίζες όμως του αναρχισμού ως πολιτικής θεωρίας βρίσκονται στην περίοδο του Διαφωτισμού. Αν και δεν χρησιμοποιεί πουθενά τον όρο, το δοκίμιο του W. Godwin « Enquiry Concerning Political Justice » (1793), θεωρείται ως η πρώτη απόπειρα ανάπτυξης του αναρχισμού. Επηρεασμένος από το κλίμα της εποχής, ο W. Godwin ισχυρίζεται πως όλες οι μορφές κυβέρνησης είναι ουσιαστικά τυραννικές και ο άνθρωπος ως λογικό ον οφείλει να υπακούει μόνο στους «κανόνες» της λογικής.
Το 1840 κυκλοφορεί το «Περί ιδιοκτησίας» του Προυντόν και για πρώτη φορά έχουμε μια ολοκληρωμένη θεωρία σε συνδυασμό με τον όρο αναρχία την οποία περιγράφει ως εξής:
«…μια μορφή διακυβέρνησης ή συντάγματος, μέσω του οποίου η δημόσια και η ιδιωτική συνείδηση, διαμορφωμένες μέσα από την ανάπτυξη της επιστήμης, αρκούν για την διατήρηση της τάξης και την εξασφάλιση της ελευθερίας. Σε αυτήν την κοινωνία συνεπώς, οι θεσμοί των κατασταλτικών μηχανισμών, φορολογίας κ.τ.λ. περιορίζονται στο ελάχιστο. Η μοναρχία και η κεντρική εξουσία εξαφανίζονται τελείως, για να αντικατασταθούν από συνομοσπονδίες και ένα τρόπο ζωής βασισμένο στην κοινωνική αλληλεγγύη και την συνεργασία.»
Η ολοκλήρωση όμως θα έρθει με την εμφάνιση των Ρώσων, Μ. Μπακούνιν και Π. Κροπότκιν. Θεμελιωτές του αναρχοκομμουνισμού, θα προσθέσουν στην κριτική του καπιταλισμού από τον Μαρξ την δική τους κριτική του κράτους, επισημαίνοντας την σπουδαιότητα της κοινωνικής συνεργασίας για την εξασφάλιση της ατομικής ελευθερίας μέσα σε κοινωνικούς όρους.
Ο Μπακούνιν, μέλος της 1ης Διεθνούς, θα έρθει σε σύγκρουση με τον Μαρξ, για τον δρόμο που θα μας οδηγήσει στην αταξική κοινωνία και ήταν αντίθετος με την Δικτατορία του Προλεταριάτου ως μεταβατικό στάδιο. Εξαιτίας αυτής της κριτικής και της διαμάχης που επακολούθησε, ο Μαρξ θα δρομολογήσει την απομάκρυνση του Μπακούνιν από την Διεθνή την οποία και θα επιτύχει. Ο τελευταίος κατάφερε να προβλέψει με εντυπωσιακή ακρίβεια τον προβληματικό χαρακτήρα της «Δικτατορίας του Προλεταριάτου» περιγράφοντας τον κίνδυνο της «κόκκινης γραφειοκρατίας» και το πού αυτή θα οδηγήσει. Σ’ ένα κείμενο του για την Παρισινή Κομούνα, ο Μπακούνιν αυτοπροσδιορίζεται ως εξής:
«…είμαι φανατικός εραστής της ελευθερίας, θεωρώντας την ως την μοναδική συνθήκη κάτω από την οποία η ευφυΐα, η αξιοπρέπεια και η ευτυχία μπορούν να αναπτυχθούν και να ευδοκιμήσουν· δεν αναφέρομαι όμως στην εντελώς τυπική ελευθερία την οποία σου παραχωρεί, κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του, το κράτος, ένα αιώνιο ψέμα που στην πραγματικότητα δεν είναι τίποτε άλλο παρά το προνόμιο των λίγων και το οποίο στηρίζεται στην υποδούλωση των πολλών∙ ούτε στην ατομικιστική, εγωιστική και φανταστική ελευθερία της σχολής του J.-J. Rousseau και των υπόλοιπων σχολών αστικού φιλελευθερισμού, οι οποίες θεωρούν πως τα εν δυνάμει δικαιώματα όλων των ανθρώπων, εκπροσωπούνται από το κράτος, το οποίο περιορίζει τα δικαιώματα του καθένα, άποψη η οποία οδηγεί αναπόφευκτα στην ολοκληρωτική εξαφάνιση των δικαιωμάτων. Όχι, αναφέρομαι στο μόνο είδος ελευθερίας που αξίζει και τιμά το όνομα της, στην ελευθερία που οδηγεί στην πλήρη ανάπτυξη των ηθικών και πνευματικών «δυνάμεων» που βρίσκονται έμφυτες σε κάθε άτομο· στην ελευθερία που δεν γνωρίζει περιορισμούς άλλους από αυτούς που μας υποβάλλει ο ίδιος μας ο εαυτός και οι οποίοι δεν μπορούν να θεωρηθούν περιορισμοί αφού δεν επιβάλλονται από οποιονδήποτε άλλο πέρα ή πάνω από εμάς, αλλά είναι ένα και το αυτό, η «βάση» του σωματικού, πνευματικού και ηθικού μας «είναι».»
Ο Κροπότκιν, επηρεασμένος από τις σπουδές του στη ζωολογία, καθώς και από τις θεωρίες του κοινωνικού Δαρβινισμού, θα καταλήξει στο συμπέρασμα πως η συνεργασία και η αλληλοβοήθεια ξεπερνούν κατά πολύ την σπουδαιότητα του ανταγωνισμού στην εξέλιξη και επιβίωση των ειδών.
Όλοι οι παραπάνω, αποτελούν κομμάτι του κοινωνικού αναρχισμού, με κυριότερες εκφάνσεις τον αναρχοκομμουνισμό και τον αναρχοσυνδικαλισμό. Όμως παράλληλα θα αναπτυχθεί και μια άλλη σχολή, η οποία επηρεασμένη κυρίως από το έργο του Μαξ Στίρνερ, «Ο Μοναδικός και το Εγώ του» θα θεωρήσουν ως πιο σημαντική την προσωπική και ατομική ελευθερία, απ’ όπου και ο χαρακτηρισμός «αναρχοατομικιστές».
Β. Επηρεασμένοι από τις θεωρίες των αναρχοατομικιστών και σε μια ιστορική περίοδο την οποία χαρακτηρίζουν η πρωτοφανούς αγριότητας καταστολή από την μεριά της εξουσίας, κάποιοι αναρχικοί θεωρούν ότι νομιμοποιείται η χρήση βίας ενάντια σε σύμβολα της εξουσίας και ότι έτσι θα αφυπνισθεί η κοινωνία. Μέσω της «προπαγάνδας με την πράξη», πιστεύουν πως μπορούν να επηρεάσουν την κοινή γνώμη, να δώσουν ένα παράδειγμα, ακόμα και να προκαλέσουν την επανάσταση. Όμως τα αποτελέσματα είναι προς την ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση. Η εξουσία θα χρησιμοποιήσει τις πράξεις αυτές για να εντείνει ακόμα περισσότερο την καταστολή και να περιορίσει τις ατομικές ελευθερίες και η ίδια η κοινή γνώμη, την οποία θέλανε να αφυπνίσουνε θα ζητάει περισσότερη αστυνόμευση. Θα ξεκινήσουν συζητήσεις ανάμεσα στις διαφορετικές σχολές του αναρχισμού, οι οποίες συνεχίζονται μέχρι σήμερα.
Σε αυτή την ιστορική συγκυρία γεννιέται και η «καρικατούρα» του αναρχικού ως μοναχικού μαυροντυμένου παράνομου, που βάζει βόμβες. Χαρακτηριστικός «εκπρόσωπος» ο γάλλος Ραβασώλ ο οποίος θα αποπειραθεί να σκοτώσει με βόμβες δικαστικούς λειτουργούς. Βέβαια μιλάμε για μια περίοδο κατά την οποία το «κυνήγι μαγισσών» που έχει εξαπολυθεί μετά την Παρισινή Κομούνα του 1871, η άγρια καταστολή, οι φυλακίσεις και η δολοφονία αναρχικών κατά την διάρκεια των γεγονότων του Clichy (μεταξύ των νεκρών γυναίκες και παιδιά) προσφέρουν μια μορφή «ηθικής κάλυψης» στα μάτια των καταπιεσμένων.
Στις αρχές του 20ου αιώνα έχουμε δυο καθοριστικά γεγονότα. Το πρώτο είναι η εξέγερση της Κρονστάνδης. Ο ηγέτης του κινήματος, Ουκρανός αναρχικός Νέστωρ Μάχνο, ενώ αρχικά συνεργάζεται με τον κόκκινο στρατό για να αντικρούσει την επίθεση των «λευκών», κατάλοιπων του τσαρικού στρατού, θα αρνηθεί να δεχτεί τους επιτρόπους των μπολσεβίκων κι αυτό θα τον οδηγήσει σε ρήξη μαζί τους. Την περίοδο 1918-1919 το κομμάτι της Ουκρανίας που βρίσκεται υπό τον έλεγχο του θα οργανωθεί με βάση τα αναρχικά ιδεώδη. Γη και εργοστάσια περνάνε στον έλεγχο των εργατών και συγκροτούνται εργατικά και ελεύθερα συμβούλια. Το 1921 όμως, ο Τρότσκυ θα οδηγήσει τον κόκκινο στρατό ενάντια στους «Μαχνοβίτες» τους οποίους θα συντρίψει, και ο ίδιος ο Μάχνο θα αναγκαστεί να εγκαταλείψει την χώρα για να γλιτώσει.
Το δεύτερο γεγονός το οποίο αποτελεί μια από τις πιο σημαντικές στιγμές στην ιστορία του αναρχισμού, είναι η περίοδος 1936-1939 στην Ισπανία. Αποτέλεσμα δεκαετιών προετοιμασίας και προσέγγισης του πληθυσμού, το αναρχικό συνδικάτο φτάνει να εκπροσωπεί 2.000.000 μέλη. Για άλλη μια φορά έχουμε εργατικά συμβούλια, αυτοδιαχείριση εργοστασίων και αξιοθαύμαστο είναι πως με βάση αυτά τα πρότυπα καταφέρνουν να οργανώσουν όχι μόνο την περιορισμένου μεγέθους τοπική αγροτική παραγωγή ή βιοτεχνία αλλά και βιομηχανίες όπως αυτή των υφασμάτων, απαντώντας έτσι σε μια από τις πιο συνηθισμένες κριτικές κατά του αναρχισμού για απλοϊκότητα θέσεων και ανέφικτο εξάλειψης της ιεραρχίας σε μεγάλες βιομηχανίες χωρίς αυτές να καταρρεύσουν στο χάος.
Και σε αυτή την περίπτωση ουσιαστικά οι αναρχικοί έχουν δύο μέτωπα. Από την μία τον στρατό του Φράνκο, ο οποίος ελέγχει τις περιοχές όπως η Σαραγόσα ,τις μόνες στην Ισπανία με βιομηχανίες όπλων, και από την άλλη τους κομμουνιστές, υποστηριζόμενους από την Σοβιετική Ένωση, οι οποίοι θα φτάσουν ακόμα και στην σύγκρουση για να σταματήσουν τους αναρχικούς. Δεν θα προσπαθήσω να αναλύσω το γιατί και το πώς. Έχουν γραφτεί πάρα πολλά και είναι ιδιαίτερα σύνθετο το ζήτημα, αυτό που έχει σημασία όμως είναι ότι το αποτέλεσμα ήταν τραγικό για το αναρχικό κίνημα, το οποίο έπεσε σε παρακμή για αρκετά χρόνια. Η αποτυχία θεωρήθηκε ως κομμάτι της ίδιας της θεωρίας.
Γ. Θα ξαναεμφανιστούν αρκετά χρόνια αργότερα, στην δεκαετία του 60 και θα παίξουν σημαντικό ρόλο στα γεγονότα του 68 μέσα από την ομάδα των Καταστασιακών. Για ακόμα μια φορά αποδεικνύεται πως είναι ένα ζωντανό κίνημα, κομμάτι της κοινωνίας και το οποίο διαμορφώνεται ανάλογα με τις ιστορικές συνθήκες.
Ο αναρχισμός επανεμφανίζεται στο προσκήνιο με τις συγκεντρώσεις που έλαβαν χώρα στο Σηάτλ την περίοδο του συνεδρίου του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου. Καταφέρνει έως ένα βαθμό να παρουσιάσει μια διαφορετική εικόνα από αυτή που προωθούν τα ΜΜΕ, αυτής του λάτρη της βίας που καταστρέφει ό,τι βρει μπροστά του. ‘Ένα μωσαϊκό από διαφορετικές τάσεις όχι μόνο αποδεικνύει στον κόσμο αλλά συνειδητοποιεί και το ίδιο ότι δεν είναι απλά μικρές περιθωριακές ομάδες αλλά κομμάτι ενός σημαντικού κινήματος.
Δεν αρκούνται στην κριτική της κοινωνίας αλλά προτείνουν και εφαρμόζουν νέες μορφές κοινωνικής δόμησης. Στην Αργεντινή, μετά την οικονομική κρίση παρατηρήθηκε το φαινόμενο εργοστασίων τα οποία κατέλαβαν οι εργάτες και τα οποία συνεχίζουν να λειτουργούν μέχρι σήμερα με βάση τις αρχές της αυτοδιαχείρισης. Έχουμε το διαδίκτυο το οποίο αν και κανείς δεν διατείνεται πως είναι «όργανο» των αναρχικών, η δομή του είναι ακριβώς όπως περιγράφουν την αναρχική κοινωνία οι θεωρητικοί. Καμία κεντρική εξουσία και άπειρος αριθμός αλληλοσυνδεόμενων «φορέων» και μάλιστα όλο και περισσότερο δημιουργείται μια αμφίδρομη σχέση με τον χρήστη ο οποίος μπορεί να γίνεται παραγωγός και να συμμετέχει ενεργά στην διαμόρφωση του περιεχομένου αντί να το παρακολουθεί παθητικά.
Είναι λάθος να πιστεύουμε πως οι αναρχικοί αγνοούν την πολυπλοκότητα της σύγχρονης κοινωνίας. Μια από τις σημαντικότερες προσφορές του Προυντόν στην αναρχική θεωρία είναι η ιδέα πως η ίδια η μορφή της κοινωνίας οδηγεί στην αποκέντρωση και στην ανάπτυξη αυτόνομων κοινοτήτων. “...μέσα από την πολυπλοκότητα των συμφερόντων και την εξέλιξη των ιδεών, η κοινωνία είναι αναγκασμένη να καταργήσει το κράτος...κάτω από τους κυβερνητικούς μηχανισμούς και υπό την σκιά των πολιτικών θεσμών, η κοινωνία αναπτύσσει την δικιά της οργανωτική δομή φτιάχνοντας για την ίδια μια νέα μορφή που θα της εξασφαλίζει την αυτονομία και την ζωτικότητά της.” Και ο Κροπότκιν υποστήριξε πως η όλο και πιο σύνθετη κοινωνία οδηγείται από μόνη της στην αποκέντρωση και στην αυτοδιαχείριση της βιομηχανίας από τους ίδιους τους εργάτες. “...η παραγωγή και η ανταλλαγή προϊόντων είναι τόσο σύνθετη και απαιτητική ώστε καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να τις οργανώσει και φέρει σε πέρας, χωρίς να σχηματίσει μια φοβερά δυσκίνητη και αντιπαραγωγική γραφειοκρατία. Αντιθέτως, οι εργάτες μέσω των συνδικάτων σε κάθε τομέα, μπορούν να είναι πολύ πιο αποδοτικοί αντιμετωπίζοντας το πλήθος προβλημάτων τα οποία εμφανίζονται, μέσω της συνεργασίας αλλά και της πρακτικής εμπειρίας
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πως λέγοντας αποκέντρωση και αυτονομία δεν εννοούμε τον διαμελισμό της κοινωνίας σε μικρά απομονωμένα, οικονομικά αυτάρκη τμήματα, κάτι που δεν είναι ούτε εφικτό αλλά ούτε και επιθυμητό. Ο αναρχικός, Diego Abad de Santillan, οικονομολόγος αλλά και υπουργός(!) οικονομικών στην Καταλονία το ‘36 είπε σε μία ομιλία του: «...πρέπει επιτέλους να κατανοήσουμε πως δεν βρισκόμαστε σε μια μικρή ουτοπία...δεν είναι δυνατόν να πραγματοποιήσουμε την οικονομική μας επανάσταση σε τοπικό επίπεδο, διότι κάτι τέτοιο θα είχε ως αποτέλεσμα την στέρηση σε συνολικό επίπεδο...η οικονομία σήμερα είναι ένας τεράστιος οργανισμός και οποιαδήποτε απομόνωση θα αποδειχθεί καταστροφική, οφείλουμε να δουλεύουμε με γνώμονα το κοινό καλό, λαμβάνοντας υπόψιν το σύνολο της χώρας και, αν είναι δυνατόν, το σύνολο του κόσμου...»
Το ζήτημα είναι να βρεθεί ο χώρος ανάμεσα στον έλεγχο που ασκεί η εξουσία και το είδος αυτό της αυτονομίας που οδηγεί σε έναν περίεργο τοπικισμό και στον διαμελισμό της κοινωνίας εμποδίζοντάς την να λειτουργήσει ως σύνολο. Η ελευθεριακή μορφή οργάνωσης οφείλει να προωθεί την κοινωνική αλληλεγγύη και συνεργασία στον μέγιστο βαθμό. Συντονισμός μέσω της ελεύθερης συμφωνίας. Ένα τεράστιο δίκτυο, εθελοντικών συνομοσπονδιών και συνεταιρισμών που θα καλύπτουν το σύνολο των κοινωνικών αναγκών στο οποίο όλα τα μέλη διατηρώντας την μέγιστη δυνατή αυτονομία, παραμένουν μέρος του συνόλου. Ενώ οι ελευθεριακοί οραματίζονται μια αναρχική κοινωνία δεν οραματίζονται μια κοινωνία μόνο για αναρχικούς. Το πώς θα διαχειρίζεται η κάθε ομάδα την ομοσπονδία της είναι δικό της θέμα. Οφείλει όμως να έχει την αίσθηση της κοινωνικής ευθύνης και να είναι σε θέση να συνεργάζεται με τους υπόλοιπους. Όταν ο Κροπότκιν προσπάθησε το 1899 στο «Χωράφια, Εργοστάσια και εργαστήρια» να αποδείξει πως είναι εφικτό να αποκεντρωθεί η βιομηχανία ικανοποιώντας τις απαιτήσεις της παραγωγής, οι απόψεις του θεωρήθηκαν πρόωρες. Σήμερα και με τη βοήθεια της τεχνολογίας παρατηρείται ακριβώς αυτό σε πολλούς τομείς όπως στην ηλεκτρική ενέργεια όπου για να αντιμετωπισθούν πιο επιτυχώς οι βλάβες οδηγούμαστε στην αποκέντρωση του δικτύου.
Δ. Είναι σαφές, καθώς παρατηρούμε την πληθώρα τάσεων και τις διάφορες μορφές που σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους παίρνει η ελευθεριακή σκέψη, πως δεν υπάρχει ένας αυστηρός ορισμός. Είναι περισσότερο μια τάση και αυτό ακριβώς περιγράφεται πολύ όμορφα από τον αναρχοσυνδικαλιστή Ρούντολφ Ροκερ: «...ο αναρχισμός δεν είναι ένα αυστηρά καθορισμένο και αυτοπεριοριζόμενο κοινωνικό σύστημα αλλά μια συγκεκριμένη τάση στην ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας, η οποία σε αντίθεση με την πνευματική ιεράρχηση που επικρατεί σε όλους τους θρησκευτικούς και κυβερνητικούς φορείς, φέρνει στην επιφάνεια και απελευθερώνει όλες τις ατομικές και κοινωνικές δυνάμεις της ίδιας της ζωής. Ακόμα και η ελευθερία είναι μια σχετική έννοια αφού τείνει να μεταβάλλεται και να περιλαμβάνει όλο και περισσότερους τομείς της ανθρώπινης ύπαρξης. Για τον αναρχικό, η ελευθερία δεν είναι ένας αφηρημένος φιλοσοφικός όρος αλλά η ζωτικής σημασίας δυνατότητα για κάθε άνθρωπο να αναπτύξει πλήρως όλες του τις δυνάμεις, τις ικανότητες και τα ταλέντα που απλόχερα του χάρισε η φύση και τις οποίες πρέπει να χρησιμοποιήσει για το κοινό καλό.»
Οι θεωρητικοί του αναρχισμού, ή τουλάχιστον η μεγάλη πλειοψηφία αυτών δεν ήταν αφελείς να πιστεύουν πως από τη μια μέρα στην άλλη ως εκ θαύματος όλοι οι άνθρωποι θα αποκτήσουν κοινωνική συνείδηση και όλες οι προκαταλήψεις τους θα εξαφανιστούν. Τους απασχολούσαν τα άμεσα προβλήματα της κοινωνικής αναδόμησης σε οποιαδήποτε χώρα, είτε βιομηχανοποιημένη είτε όχι. Φανταζόντουσαν μια πολύχρωμη κοινωνία, ευέλικτη, στην οποία όλες οι ανάγκες θα καλύπτονται από έναν άπειρο αριθμό εθελοντικών συνεταιρισμών.
Εξ ορισμού, ένας ελευθεριακός δεν μπορεί να επιβάλει τα ιδανικά του στους υπόλοιπους ανθρώπους. Η πίστη του όμως στην κοινωνική εξέλιξη, τον οδηγεί στο συμπέρασμα πως η κοινωνία την οποία οραματίζεται είναι αυτή στην οποία πορευόμαστε μέσω της φυσικής επιλογής. Ένα παλιό σύνθημα έλεγε πως θα χτίσουμε τον νέο κόσμο στο κέλυφος του παλιού.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Avrich, P. (1988). Anarchist Portraits. Princeton, NJ: Princeton University Press.
Bakunin, M. (1916). God and the State. New York: Mother Earth Publishing
Association.
Bakunin, M. (1990). Marxism, Freedom and the State. Translated and edited with
a biographical sketch by K.J. Kenafick. London: Freedom Press.
Berkman, A. (1929). A.B.C. of anarchism, with a biographical note of the author.
London: Freedom Press.
Berneri, M. L. (1951). Journey through Utopia. Boston: Beacon Press.
Bookchin, M. (1994). To Remember Spain: The Anarchist and Syndicalist
Revolution of 1936. Edinburgh and San Francisco: A.K. Press.
Crowder, G. (1991). Classical Anarchism: The Political Thought of Godwin,
Proudhon, Bakunin, and Kropotkin. Oxford: Clarendon Press.
Encyclopedie Anarchiste. (1934) Paris : Librairie Internationale.
Goldman, E. (1983). Red Emma Speaks: an Emma Goldman Reader.
Ed. by Alix Kates Shulman. New York: Schocken Books.
Goodway, D. (ed.) (1989). For Anarchism: History, Theory, and Practice.
London and New York: Routledge.
Guerin, D. (1970). Anarchism. Translated by M. Klopper. Introduction by
N. Chomsky. New York: Monthly Review Press.
Hobsbawm, E. J. (1973). Revolutionaries; contemporary essays.New York
Pantheon Books. [Chapter on anarchists]
Joll, J. (1980). The Anarchists. London: Eyre and Spottiswoode;
Malatesta, E. (1894); “The Duties of the Present Hour,” from Liberty, August 1894,
reprinted in Robert Graham, ed.
Marx, K., Engels F., and Lenin. (1972). Anarchism and anarcho-syndicalism.
(Selected writings). New York: International Publishers.
Nettlau, M. (1979). Anarchy Through the Times. New York: Gordon.
Nettlau, M. (1982). A short history of Anarchism. Oakland: Barricade Books.
Plekhanov, G.V. (1909). Anarchism and Socialsm. Chicago: C.H. Kerr & Co.
Proudhon, P.J. (1840). What is Property: An Inquiry into the Principle of
Right and Government. trans. B.R. Tucker, 1876. New York:
Humbold, 1890; New York: Dover, 1970; Cambridge, Cambridge
University Press,1994.
Rocker, R. Anarcho-Syndicalism Phoenix Press.
Russell, B. (1919). Proposed Roads to Freedom: Socialism Anarchism, and
Syndicalism. New York: H.Holt & Co.
Wolff, R.P. (1976). In Defense of Anarchism. New York: Harper Colophon.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου